آیا تعطیلی مینورسو میتواند زمینهساز پایان آنروا باشد؟
هر دو نهاد سازمان ملل بیش از آنکه به پناهندگان کمک و مناقشه را حل کنند، به آنان آسیب زده و منازعه را زنده نگه داشتهاند.
مایکل روبین در حوزه ایران، ترکیه و شاخ آفریقا تخصص دارد. کارنامه او شامل دورهای بهعنوان مقام وزارت دفاع آمریکا (پنتاگون) است؛ همراه با تجربههای میدانی در ایران، یمن و عراق و نیز تعاملاتی با طالبان پیش از 9/11. آقای روبین در حوزه آموزش نظامی نیز فعالیت داشته و به یگانهای نیروی دریایی و تفنگداران دریایی ایالات متحده درباره منازعات منطقهای و تروریسم تدریس کرده است. آثار علمی او شامل چند اثر شاخص است؛ از جمله «Dancing with the Devil» (رقص با شیطان) و «Eternal Iran» (ایران ابدی). روبین مدرک دکتری و کارشناسی ارشد خود را در رشته تاریخ و مدرک کارشناسی خود را در رشته زیستشناسی از دانشگاه ییل دریافت کرده است.

در اول نوامبر ۲۰۲۶، «مأموریت سازمان ملل برای همهپرسی در صحرای غربی» (MINURSO) پس از آنکه شورای امنیت سازمان ملل نتوانست مأموریت آن را تمدید کند، به فعالیت خود پایان داد. آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل، گفت که میخواهد «نقش محوری MINURSO را از زمان تأسیس آن در سال ۱۹۹۱ در کمک به نظارت بر آتشبس و ایجاد شرایط مساعد برای پیگیری یک راهحل سیاسی به رسمیت بشناسد».
گوترش ریاکارانه سخن میگوید. مأموریت اصلی MINURSO برگزاری همهپرسی برای تعیین این بود که صحراویهای صحرای سابق اسپانیا چه وضعیتی را میخواهند. در ۳۵ سال گذشته، MINURSO ۱.۷۶ میلیارد دلار هزینه برداشت، اما حتی نتوانست مقدمات آنچه باید رأیگیری سادهای میبود را فراهم کند. البته الجزایر، که از جبهه پولیساریو همچون گرزی علیه مراکش بهره میبرد، کوشید حوزه همهپرسی را با کسانی گلآلود کند که هرگز در صحرای غربی زندگی نکرده بودند و در واقع بسیاری از آنان صحراوی هم نبودند.
در سال ۱۹۹۹، اسپانیا در پاسگاه مستعمراتی سابق خود اندکی بیش از ۷۰ هزار ساکن را شمارش کرد. این یعنی اگر MINURSO صرفاً هزینههای اداری خود را به نسبت توزیع میکرد، سهم هر صحراوی بیش از ۵۰ هزار دلار میشد، بیش از پنج برابر درآمد سرانه سالانه آن منطقه. طرفهایی که از این بحران سود میبردند، مرتباً ارقام را متورم میکردند. برای نمونه، ارتش الجزایر شمار پناهندگان صحراوی در اردوگاههای تندوف خود را بزرگنمایی کرد و سپس کمکهای ارسالی به اردوگاهها را به نفع خود اختلاس کرد.
این ادعا که MINURSO کاری برای پیشبرد راهحل سیاسی انجام داده، مهمل است. در سفرهای متعدد به صحرای غربی، بدیهیترین جاهایی که میشد اعضای MINURSO را یافت بارها و رستورانها بود، در حالی که فراتر از سطح زندگی خود در پاکستان، بنگلادش و نیجریه زندگی میکردند. در واقع، MINURSO و «کمیساریای عالی سازمان ملل در امور پناهندگان» (UNHCR) هر دو بهشدت در قبال پناهندگان کوتاهی کردند. MINURSO نمایندگی صحراویها را به جبهه پولیساریو واگذار کرد، گروهی نیابتی و بازمانده از دوران جنگ سرد که خود را رهبری «جمهوری عربی دموکراتیک صحرا» اعلام کرد.
پولیساریو خودکامه بود و اردوگاههایش را با مشت آهنین اداره میکرد. الجزایر بهسختی کشوری آزاد است، اما رفتن از الجزایر به اردوگاههای پولیساریو مانند عبور از مرز چین به کره شمالی بود. UNHCR اردوگاه را اداره نمیکرد، اما در چارچوب برنامه «اقدامات اعتمادساز» (CBM) خود پروازهایی از تندوف به العیون برقرار میکرد. متأسفانه UNHCR به پولیساریو اجازه داد سیاست جدایی خانوادهها را اعمال کند. پولیساریو که نگران فرار افراد به مراکش بود، کسانی را که از این پروازها برای دیدار با خانوادههای دیرگمشده خود استفاده میکردند وادار میکرد همسر، فرزندان یا والدین خود را بهعنوان گروگان جا بگذارند.
همانگونه که فرارهای دوران جنگ سرد تقریباً بهطور انحصاری یکسویه بود، از بلوک شرق به غرب، فرارهای صحراویها نیز تقریباً بهطور کامل در یک جهت بوده است. از الجزایر به مراکش. دلیلش ساده است. سرپرستی مراکش بر صحرای غربی ملایم است و تعهد آن به خودمختاری محلی به صحراویها آزادی سیاسی و فرهنگی میدهد. دولت مراکش در منطقه صحرا سرانه بیش از هر جای دیگری در پادشاهی برای مدارس و خدمات اجتماعی هزینه میکند.
پرسش اکنون این است که چگونه باید اردوگاههای پناهندگان تندوف را برچید. الجزایر با تمام وجود میخواهد آنها بمانند، به همان دلایل سیاسی که شبهنظامیان فلسطینی خواستار ادامه عملیات «آژانس امدادرسانی و کاریابی سازمان ملل» (UNRWA) هستند، ۷۵ سال پس از آنکه رهبران خودِ این آژانس پایان دادن به مأموریتش را توصیه کردند.
این وضعیت پناهندگان صحراوی را بلاتکلیف میگذارد. در حالی که UNHCR شمار پناهندگان را ۱۷۳٬۶۰۰ نفر فرض میکند، رقمی که احتمالاً متورم است و بیش از آنکه حاصل شمارشی واقعی باشد ناشی از اغراقهای پولیساریو و ارتش الجزایر است، پرسش این است که آیا ساکنان اردوگاه تندوف بیشتر پناهندهاند یا گروگان، و بر همین اساس، تأمین مالی مستمر تا چه حد صرفاً گروگانگیران پولیساریو را تقویت و پاداش میدهد. اینجا شباهتهای آشکاری هست با شیوهای که حماس از UNRWA برای رفتار با پناهندگان بهمثابه گروگان در خدمت اهداف سیاسی استفاده کرد.
با این حال، UNHCR، UNRWA نیست. این نهاد کارنامهای دارد، بهویژه زیر سرپرستی برهم صالح، رئیسجمهور پیشین عراق، مبنی بر اینکه بهمراتب صرفهجوتر و وفادارتر به مأموریت خود بوده است. این نهاد در مسیر خوبی برای رسیدن به هدف خود یعنی کاهش ۵۰ درصدی فهرست پناهندگان تا سال ۲۰۳۵ قرار دارد. برخلاف UNRWA، UNHCR ژست سیاسی نمیگیرد و بازیهای دیپلماتیک راه نمیاندازد. برآوردهای آن از ارقام انتقالی لازم برای تعطیلی اردوگاهها نیز منطقی است. حدود یک میلیون دلار میخواهد تا آموزش، حمایت بهداشتی، تغذیه، حفاظت و سلامت را ادامه دهد و سپس بهتدریج کاهش دهد. گذار هموار تضمین میکند ظرفیت محلی در تقلای شتابزده برای جابهجایی به جایی دیگر از دست نرود.
UNHCR با برنامهریزی برای یک گذار شفاف کار درستی میکند. در حالی که دولت ترامپ همچنان به آژانسهای سازمان ملل بدگمان است، پایان دادن به MINURSO و اردوگاههای صحراوی نمونهای روشن از جایی است که همکاری دولت آمریکا و سرمایهگذاری اندک میتواند جلوی بیثباتی یا نیاز به تقلا برای تأمین منابع اضطراری در سطحی بهمراتب بزرگتر را ظرف تنها چند ماه بگیرد. در عین حال، اینکه دونالد ترامپ، رئیسجمهور، و مارکو روبیو، وزیر امور خارجه، به سازمان ملل برای بستن مأموریتهای غیرضروری یا ناکارآمد کمک کنند، هدف کوچکسازی عملیات سازمان ملل و هدایت مجدد بودجهها به جاهایی را که بیشترین ضرورت را دارند پیش میبرد. از سوی دیگر، ناکامی در سرمایهگذاری روی گذارهای UNHCR میتواند مطالبات بیشتری ایجاد کند و بودجه در دسترس برای بحرانهای پناهندگی حادتر و ناگهانیتر را در هنگام بروزشان کاهش دهد.
اما از این هم مهمتر آن است که نشان دادن یک پایان هموار و هماهنگ برای MINURSO میتواند الگویی برای تعطیلی UNRWA باشد که، مانند MINURSO، بیش از آنکه کمک کند و حلوفصل کند، به پناهندگان آسیب زده و منازعه را زنده نگه داشته است. گرچه ترامپ «شورای صلحی برای غزه» ایجاد کرده، احساسات ضدترامپی احتمالاً به معنای فروپاشی آن پس از پایان دوره ترامپ است. با این حال، بیزاری از ترامپ، فساد درونی UNRWA، مخاطره اخلاقیای را که نمایندگی میکند، یا ناکامیاش در اصلاح تطهیر نمیکند.
اگر دولت ترامپ طرح پایاندهی UNHCR برای اردوگاههای صحراوی را تأمین مالی کند، ایالات متحده شاید بتواند در سطح بینالمللی استدلال متقاعدکنندهتری ارائه دهد که برچیدن UNRWA بدون آسیب زدن به پناهندگان واقعی ممکن است و حتی UNHCR را در موقعیتی قرار دهد که همزمان با سادهسازی و اصلاح سازمان ملل، پرونده فلسطینیان را در خود جذب کند.
تحلیلهای میدل ایست فوروم را با ایمیل دریافت کنید: مشترک خبرنامه شوید (به انگلیسی)