ناکامی ترکیه در سومالی؛ آیا آنکارا شریک قابلاعتمادی در مبارزه با تروریسم است؟
مدافعان ترکیه گاه بدرفتاریهای آن را میپذیرند، اما بیشتر استدلال میکنند که این هزینه ارزشش را دارد.
مایکل روبین در حوزه ایران، ترکیه و شاخ آفریقا تخصص دارد. کارنامه او شامل دورهای بهعنوان مقام وزارت دفاع آمریکا (پنتاگون) است؛ همراه با تجربههای میدانی در ایران، یمن و عراق و نیز تعاملاتی با طالبان پیش از 9/11. آقای روبین در حوزه آموزش نظامی نیز فعالیت داشته و به یگانهای نیروی دریایی و تفنگداران دریایی ایالات متحده درباره منازعات منطقهای و تروریسم تدریس کرده است. آثار علمی او شامل چند اثر شاخص است؛ از جمله «Dancing with the Devil» (رقص با شیطان) و «Eternal Iran» (ایران ابدی). روبین مدرک دکتری و کارشناسی ارشد خود را در رشته تاریخ و مدرک کارشناسی خود را در رشته زیستشناسی از دانشگاه ییل دریافت کرده است.

ترکیه امروز گرفتار پارادوکسی است. از یک سو، دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، هرچه بیشتر بر ترکیه بهعنوان جانشینی برای حفظ نظم در خاورمیانه و مدیترانه شرقی تکیه میکند. از سوی دیگر، خودِ اقدامات ترکیه منطقه را بیثبات میکند.
ترکیه متحدی مسئلهساز است. حمایت رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور این کشور، از حماس از حد جانبداری فراتر میرود. حماس امروز به همان اندازه که ممکن است از ایران، ممکن است از ترکیه تروریسم علیه اسرائیل را طراحی کند. ترکیه همچنین اقدامات شاخههای القاعده و «دولت اسلامی» را توجیه میکند، از آنها حمایت میکند و از آنها سود میبرد. اشغال شمال قبرس به دست ترکیه همچنان چرکین مانده است، در حالی که هم نیروهای نیابتی ایران و هم افراطیهای سنی از کازینوها و کالجهای منطقه اشغالی برای پولشویی و قاچاق افراد استفاده میکنند. در تازهترین مورد نیز بلال، پسر میلیاردر اردوغان، کوشید اقدامات لبنان برای حرکت به سوی صلح با اسرائیل را تضعیف کند.
عبدالحمید دبیبه، متحد ترکیه در لیبی، هم پناهدهنده «اسامه بنلادن بعدی» است و هم به شبهنظامیانی پناه میدهد که بهدلیل حمله ۲۰۱۲ به کنسولگری آمریکا در بنغازی تحت تعقیباند. دستاندازی ترکیه به آبهای سرزمینی مدیترانه با گستاخی پکن در دریای جنوبی چین رقابت میکند. در حالی که حامیان ترکیه اغلب خرید اس-۴۰۰ را نشانهای از معاملهگری اردوغان میدانند، این فرصتطلبی اکنون بیش از آنکه استثنا باشد، قاعده است. اردوغان ناتو را گروگان گرفت تا پیش از برداشتن وتوی خود بر عضویت فنلاند و سوئد امتیاز بگیرد. تازهتر از آن، همین الگو را با چین تکرار کرد و به استقبال هواوی و یک برنامه تازه ۱۵ میلیارد دلاری برای زیرساخت انرژی رفت. وقتی ترامپ به استفاده از کردها برای ایجاد منطقهای میاندیشید که مخالفان ایران بتوانند از آنجا سازماندهی کنند، اردوغان بنا بر گزارشها تهدید کرد به ایران کمک خواهد کرد. پیشتر نیز ترکیه شبکهای از جاسوسان اسرائیلی را که روی برنامه هستهای ایران کار میکردند، به تهران لو داده بود.
لابیگران و مدافعان ترکیه در دنیای مراکز پژوهش سیاستگذاری شاید به بدرفتاری ترکیه و ناهمسویی اهدافش اذعان کنند، اما اغلب استدلال میکنند که این هزینه میارزد. ترامپ میگوید واگذاری امنیت منطقه به اردوغان، منابع محدود آمریکا را آزاد میکند تا بر حوزههایی با اهمیت راهبردی بیشتر متمرکز شود. با چنین منطقی، خیانت به کردهای سوریه، مسیحیان ارمنی یا سکوت در برابر اشغال قبرس صرفاً شرّی لازم بوده است.
با این حال، رویدادهای اخیر نشان میدهد اعتماد به ترکیه برای عمل به سهم خود از این معامله، احمقانه است. سومالی را در نظر بگیرید: ترکیه تا حد زیادی رهبری امور را در سومالی به دست گرفته است، فرودگاه بینالمللی را کنترل میکند، بندر را اداره میکند و نیروهای ضدتروریسم را آموزش میدهد. مقامهای ترکیه میگویند این کار را برای حفاظت از سومالی در برابر الشباب انجام میدهند، اما در واقع رفتار ترکیه بیشتر رنگوبوی استعمارگرانه دارد؛ منابع سومالی را استخراج میکند و در ازای آمادگی رئیسجمهور برای ایفای نقش مهرِ لاستیکی، او را سر پا نگه میدارد.
با این حال، ترکیه دستکم به شیوهای که شرکای غربیاش تصور میکنند، در تأمین امنیت سومالی ناکام مانده است. حمایت ترکیه از شورش لاسعانود در را به روی گسترش الشباب باز کرد. اجرای سامانه ویزای الکترونیکی در سومالی فاجعهبار بوده است و دادههای مهم درباره متقاضیان درز کرده است. اکنون هم خبر درز کرده که فرمانده سومالیایی یگان «دوفان» که ترکیه آموزش داده بود، همراه با لپتاپها، تجهیزات ارتباطی و پروندههای محرمانه به الشباب پیوسته است.
در عمل، این همان «دوباره همان قصه» است. ترکیه پیشتر با «دولت اسلامی» لاس زده بود، اما این گروه خیلی سریع قلمرو کنترل خود را گسترش داد و این بازی، با حملات داخل خودِ ترکیه، به خودِ ترکیه برگشت. در پرونده «دوفان» دو احتمال وجود دارد: اول اینکه پالایش و راستیآزمایی ترکیه بیکفایت بوده است و نمیداند به چه کسانی اعتماد میکند. دوم، و به همان اندازه محتمل، اینکه ترکیه کوشیده است همدلهای ترور را بالا بکشد، با این باور نادرست که میتواند آنها را تحت کنترل نگه دارد.
در نظریه، معامله اردوغان شاید برای ترامپ معقول باشد. در واقعیت، امتناع اردوغان از توقف ترویج افراطگرایی اسلامگرا، سپردن نقش جانشین امنیتی به ترکیه را به معادل دیپلماتیک استخدام یک آتشافروز زنجیرهای برای اداره ایستگاه آتشنشانی تبدیل میکند.
تحلیلهای میدل ایست فوروم را با ایمیل دریافت کنید: مشترک خبرنامه شوید (به انگلیسی)