پژوهش تازه: بیپدری زمینهساز جهادگری است
مردان جوان خشمگین که از نبود پدر رنج میبرند، آسانتر به دام ایدئولوژیهای رادیکال میافتند.
مت گرِیور روزنامهنگار استرالیایی است که در حوزه اسلامگرایی تخصص دارد.

شریف و سعید کواشی روز ۷ ژانویه ۲۰۱۵، مسلح به تفنگهای خودکار، وارد دفتر نشریه شارلی ابدو در پاریس شدند. آنها در این حمله ۱۲ نفر را کشتند که در میانشان شماری از شناختهشدهترین کاریکاتوریستهای فرانسه بودند. قربانیانشان کسانی بودند که کارشان طراحی، نوشتن و ویرایش یک روزنامه طنز بود.
سالها پیش از آنکه این دو برادر به قاتلانی جهادی بدل شوند، پدرشان درگذشت. بر اساس روایتی متکی به اسناد دادگاههای فرانسه، آنها در سالهای نوجوانی پدرشان را از دست دادند. مادرشان که توان نگهداری از آنها را نداشت، آنها را به مدرسهای دولتی سپرد. او نیز بعدتر درگذشت.
شبکه سیانان گزارش میدهد که این دو برادر جذب «فرید بنیتو (Farid Benyettou)، چهرهای بانفوذ و از شخصیتهای اثرگذار که راهنمای بسیاری از جوانان و محرومان در مسجد محلی الدعوه، معروف به مسجد استالینگراد، بود» شدند.
این دو برادر نمونههایی منفرد نیستند. شِین ساترلی (Shane Satterley)، پژوهشگر استرالیایی تروریسم، در پژوهشی در سال ۲۰۲۴، ۸۶ مورد (شامل ۹۰ نفر) از تروریستهایی را گردآوری کرد که در پیشینه آنان نوعی غیبت پدر دیده میشد. بیستوهفت مورد، یعنی ۳۰ درصد، به مرگ پدر مربوط بود. شش مورد از اینها با طلاق والدین نیز همراه بود. بررسی جداگانهای از ۱۱ حمله تروریستی پرآوازه در غرب نشان داد که در شش مورد، نوعی غیبت پدر در میان عاملان وجود داشته است. این موضوع پرسشهایی درباره ویژگی تکرارشوندهای در زندگینامه آنها پیش میکشد که بررسی نزدیکتر را میطلبد.
ساترلی گزارش میدهد: «حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ شامل دو دسته برادر بود که هر دو مرگ پدر را تجربه کرده بودند.» او وضعیت مشابهی را میان برادران دخیل در حملات ۲۰۱۵ پاریس شناسایی میکند. «در مقابل، برادران [بمبگذاری] ماراتن بوستون مرگ پدرشان را تجربه نکردند، اما با غیبت او مواجه بودند، چرا که بنا بر گزارشها او به دلیل زندانیبودن مدام در آمریکا حاضر و غایب میشد.»
بحثهای جدی درباره رادیکالشدن اسلامگرایانه، بهدرستی بر ایدئولوژی متمرکز است. تازهواردان به چه چیزی باور دارند؟ چه کسی به آنها آموزش داده است؟ کدام رهبران، شبکهها و متون آنها را متقاعد کرده که خشونت موجه است؟ این پرسشها حیاتیاند. با این حال میدانیم پژوهشها از دیرباز غیبت پدر را با افزایش خطر رفتار مجرمانه پیوند دادهاند. اما نقش احتمالی آن در رادیکالشدن جهادی، توجه بسیار کمتری دریافت کرده است.
مقالهای که در سال ۲۰۲۴ در نیو میل استادیز (New Male Studies) منتشر شد، غیبت پدر را بررسی میکند و شواهدی مقدماتی به دست میدهد مبنی بر اینکه پیش از آنکه فرد به خشونت سیاسی/مذهبی روی بیاورد، در خانه چیزی محل تردید به نظر میرسد. «پیوندهای گسسته: غیبت پدر و مسیر افراطگرایی خشونتآمیز» (Broken Bonds: Father Absenteeism and the Path to Violent Extremism) پژوهشهای مربوط به روابط خانوادگی را با مجموعهای بزرگ از زندگینامههای تروریستها کنار هم میگذارد. این مقاله بررسی میکند که آیا مرگ پدر، جدایی والدین و بیگانگی از خانواده میتواند در رادیکالشدن فرد به سمت خشونت تروریستی سهم داشته باشد یا حتی نقشی تعیینکننده ایفا کند.
این استدلال شایسته توجه است، به شرط آنکه درست فهمیده شود. این پژوهش نمیگوید کودکانِ بیپدر محکوم به خشونتاند. میپرسد آیا از دست دادن رابطهای بهشدت مهم و مرکزی میتواند گاه فرد را در جستوجوی اقتدار، راهنمایی و احساس تعلقی رها کند که یک جنبش افراطی فراهم میآورد، همانگونه که درباره برادران کواشی رخ داد. پس از دههها پژوهش درباره تروریسم، شگفتآور است که غیبت پدر، بهعنوان عاملی محتمل در ورود افراد به تروریسم، تا این اندازه کم موضوع بررسیهای مستمر قرار گرفته است.
اقتداری که در خانه غایب است
ساترلی برای توضیح این پیوند احتمالی از نظریه هویت اجتماعی بهره میگیرد، نظریهای که بررسی میکند افراد چگونه خود را از طریق عضویت در گروه میفهمند. او همچنین به نظریه فشار متوسل میشود که میکاود تجربهها و فشارهای ناگوار چگونه میتوانند به واکنشهای مخرب بینجامند.
او مینویسد: «نبود یک چهره پدری میتواند به احساس فشار و بیگانگی دامن بزند و افراد را به سوی جستوجوی منابع جایگزین اقتدار و تعلق، همچون ایدئولوژیهای افراطی، سوق دهد.»
برای کسی که با بیثباتی درون خانواده دستوپنجه نرم میکند، جذابیت یک گروه ستیزهجو میتواند کاملاً شخصی باشد. اینجا کسانی هستند که به نظر میرسد اهمیت میدهند. آنها راهنمایی، انتظارها و جایگاهی در میان کسانی عرضه میکنند که مدعیاند گلایههای او را درک میکنند. سازمانی که بیرونیها آن را خطرناک میشناسند، ممکن است در آغاز برای او منبعی از نظم به نظر برسد.
ادبیات پژوهشیِ مطرحشده در این مقاله به این احتمال وزن و مضمون میدهد. پژوهشها درباره افراطیهای پیشین توصیف میکند که گروهها برای افرادی که از تجربههای دشوار دوران کودکی آسیب دیدهاند، حمایت و ساختار فراهم میکنند. مقاله با تکیه بر مروری از لوئیس (Lewis) و همکاران توضیح میدهد که چگونه در دسترس بودن قواعد و حمایت عاطفی میتواند جوانانی را جذب کند که محیطهای پیشینشان فاقد این ویژگیها بوده است.
این یافتهها نشان میدهد که عضوگیری را باید هم بهمثابه یک رابطه و هم بهمثابه یک مواجهه ایدئولوژیک بررسی کرد. گروههای جهادی ممکن است یک چهره پدری جایگزین عرضه کنند و فراتر از آن، چارچوبی از اقتدار، نظم، مرزها و خویشتنداری به دست دهند که عضو تازه آن را با راهنمایی پدرانه پیوند میزند.
مارک دوری (Mark Durie)، پژوهشگر ارشد مرکز آرتور جفری برای مطالعات اسلام (Arthur Jeffery Centre for the Study of Islam) استدلال میکند که الگوی پدر میتواند به مرد جوان دلایلی برای رد خشونت نیز بدهد.
دوری گفت: «یکی از عواملی که میتواند مردان را از خشونت دور کند، تعهد به رفاه خانواده خودشان است. الگوی مثبت پدرِ یک مرد جوان در مراقبت از خانوادهاش به جهادی بالقوه کمک میکند تا از الگوی پدرش پیروی کند و بهخاطر فرزندانش، به جای جنگ در صلح سرمایهگذاری کند.»
او گفت: «این گرایش طبیعی انسانی میتواند با احادیثی تقویت شود که مراقبت از والدین و فرزندان را بهعنوان یک تکلیف دینی میستایند. افزون بر این، نبود پدر در زندگی یک جوان میتواند احساس رهاشدگی و طرد ایجاد کند که به پرخاشگری دامن میزند و جوان را در برابر روایتهای قربانیبودن و انتقام، که رادیکالها برای فراخواندن تازهواردان به جهاد به کار میگیرند، آسیبپذیرتر میسازد.»
شواهد زندگینامهای
ساترلی ۸۶ مطالعه موردی تروریستی شامل ۹۰ نفر را گزارش میدهد که در پیشینه آنها نوعی غیبت پدر وجود داشته است. برخی موارد چند نفر را در بر میگیرند، بهویژه برادران را. این مجموعه عمدتاً جهادیها را شامل میشود و در کنار آن، شماری افراد مرتبط با اشکال دیگر تروریسم را هم در بر میگیرد. همین امر امکان میدهد پیوند پیشنهادی فراتر از جهادگری اسلامگرایانه هم بررسی شود.
ارزش مجموعه ساترلی در آن است که نشان میدهد غیبت پدر چه اندازه در زندگینامههای برگزیده، در کشورها و حوادث تروریستی گوناگون، تکرار میشود. این موارد علیت را ثابت نمیکنند، اما به پژوهشگران مبنایی میدهند تا بررسی کنند آیا از دست دادن پدر یا بیگانگی از او در مسیر این افراد به سوی تروریسم نقش داشته است یا نه. این الگو با وجود اطلاعات ناقص درباره پیشینه خانوادگی در چندین حمله پرآوازه دیگر پدیدار میشود و این پرسش را باز میگذارد که آیا این الگو حتی گستردهتر هم هست.
ایدئولوژی همچنان اهمیت دارد
برای کسانی که دغدغه اسلامگرایی غربی را دارند، پرسش سودمند این است که یک گروه اسلامگرا چگونه ممکن است از این آسیبپذیری بهرهبرداری کند. فردی که به دنبال راهنمایی است با جنبشی روبهرو میشود که مدعی اقتدار دینی است. به کسی که در جستوجوی پذیرش است، برادری عرضه میشود. سرخوردگی شخصی (که حتی ممکن است آگاهانه هم نباشد) از خلال روایتی از تحقیر و مبارزه جمعی تفسیر میشود.
بر پایه این روایت، ایدههای سازمان همچنان مهماند. آنها به عضو تازه توضیحی برای شرایطش میدهند و تجویز میکنند در برابر آن چه باید بکند. دلبستگی عاطفی میتواند این تجویزها را متقاعدکننده کند، بهویژه وقتی وفاداری به گروه با احساس تازهبهدستآمده ارزشمندی خویش گره میخورد. این تبیینی پیشنهادی از یکی از مسیرهای ورود به خشونت تروریستی است. جایگزین ضرورت بررسی عوامل دیگر مانند آموزهها، شبکههای عضوگیری و انتخابهای فردی نمیشود. اما باید پرسش دیگری پیش روی آن بررسیها بگذارد: آیا آن پسربچه، نوجوان، مرد جوان یا مرد، آن رشد روانیِ مربوط را که تنها از راه پدری در دسترس است و به او میآموزد چگونه در جهان باشد، دریافت کرده است؟
پویاییهای خانواده
ساترلی میپذیرد که غیبت پدر در دلِ بحثی گستردهتر درباره پویاییهای خانواده قرار میگیرد. حضور دو والد در خانه ضامن محبت، ثبات یا راهنمایی نیست (هرچند پژوهشها نشان میدهند این معمولاً برای کودکان یک مزیت عظیم مادامالعمر است). پژوهشهای مورد بحث در این مقاله همچنین نشان میدهند چرا نمیتوان تأثیر خانواده را بهطور خودکار محافظتکننده تلقی کرد. مرور نظاممند زیچ (Zych) و ناساسکو (Nasaescu)، که ۳۳ مطالعه را در بر میگرفت، تعارض خانوادگی، بستگان افراطی و «بیاعتمادی والدین به فرهنگهای دیگر» را با افزایش خطر رادیکالشدن مرتبط دانست. با این حال، تعهد خانوادگی از جمله عواملی بود که با کاهش خطر همراه بود.
این تمایز اهمیت دارد. رویدادهای اخیر بهروشنی نشان دادهاند که یک پدر جهادی چگونه میتواند به درگیرشدن فرزند دامن بزند. هر رویداد و رابطه مرتبط باید عمیقاً بررسی شود، نه آنکه از ترکیب یک خانوار نتیجهگیری شود. مقاله میپذیرد که بسیاری از تروریستها پدرانی در زندگی خود دارند و طردشدگی ممکن است حتی در حضور هر دو والد تجربه شود.
پژوهش ساترلی همچنان اکتشافی است. این مطالعه گروه مقایسه ندارد و نمیتواند ثابت کند غیبت پدر موجب رادیکالشدن میشود یا خطر افزوده مرتبط با آن را محاسبه کند. مرگ، طلاق و بیگانگی نیز تجربههای متفاوتی هستند که زمانبندی و پیامدهایشان بررسی دقیقتری میطلبد.
این ملاحظات، یک دستورکار پژوهشیِ ارزشمند بر جا میگذارد. مطالعات تطبیقی و طولی میتوانند بررسی کنند کدام تجربههای خانوادگی اهمیت دارند، چگونه با روابط عضوگیری تعامل میکنند و چه چیزی به افراد کمک میکند در برابر نفوذ افراطی مقاومت کنند.
این مقاله، روابط خانوادگی قویتر، مربیگری مثبت، کمک روانیاجتماعی و شبکههای حمایتی قابل اتکا را بهعنوان تدابیر محافظتیِ ممکن پیشنهاد میکند. ساترلی مینویسد: «سیاستگذاران باید نقش پویاییهای خانوادگی را در تلاشهای ضدتروریستی در نظر بگیرند و به ابتکارهایی اولویت دهند که به آسیبپذیریهای خانوادگی مرتبط با رادیکالشدن میپردازند.» مجموعه موارد این پژوهش، این مداخلهها را نمیآزماید. با این حال، دلیلی به دست میدهد که نقش آنها در کنار تدابیر معطوف به تبلیغات و سازمانهای افراطی بررسی شود.
اگر یافتههای این مقاله واقعاً قابل تکرار باشد، پاسخ مؤثر به عضوگیری تروریستی به تبیینی استوار و پیچیده نیاز دارد از اینکه چرا پسران و مردانِ بیپدر یا محروم از پدر به جهادگری روی میآورند. در حال حاضر، به نظر میرسد چیزی نزدیک به آن در اختیار نداریم. برای اینکه متوجه شویم وعده برادری و راهنماییِ پدر آسمانی ممکن است برای کسی با پیوند پدری ضعیف جذاب باشد، نیازی به گمانهزنیهای گسترده نیست. برای کسی که احساس سرگردانی و بیهنجاری میکند، شاید همین نخستین بخش پیام باشد که به او میرسد.
تحلیلهای میدل ایست فوروم را با ایمیل دریافت کنید: مشترک خبرنامه شوید (به انگلیسی)