شبکه حاج حامد؛ پنهانکارترین شبکه مسلح ایران در عراق؟
به نظر میرسد ایران اعتماد خود را به شبهنظامیان سنتی از دست میدهد و به سراغ هستههای کوچکتر وابسته به سپاه پاسداران رفته است.
علی الزیدی، نخستوزیر عراق، در دیدار ۱۴ ژوئیه ۲۰۲۶ خود با دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، در کاخ سفید وعده داد دولتش همه سلاحها را زیر کنترل دولت بیاورد و تأکید کرد بغداد پس از ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶ هیچ نیروی مسلحی را بیرون از نهادهای دولتی تحمل نخواهد کرد. اما چالشی که اکنون پیش روی الزیدی است، ممکن است با مسئلهای که قول حل آن را داده بود فرق داشته باشد. به نظر میرسد ایران در حال ساخت شبکهای است که دیگر به شبهنظامیان بزرگی که در دهه گذشته نفوذش را در عراق تعریف کردهاند، وابسته نیست.
سه فرمانده از جناحهای عراقی همسو با ایران میگویند سرهنگ حامد عبداللهی از سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، که در محافل عراقی با نام حاج حامد شناخته میشود، بر هستههایی نظارت دارد که از رزمندگان برگرفته از شبهنظامیان بزرگ تشکیل شدهاند. این افراد بدون تأیید فرماندهان اصلی خود عمل میکنند، اما مستقیماً به او گزارش میدهند.
وزارت خزانهداری آمریکا در سال ۲۰۱۱ عبداللهی را بهعنوان یکی از افسران ارشد نیروی قدس تحریم کرد و گفت او بخشهایی از توطئه ترور عادل الجبیر، سفیر عربستان سعودی، در واشینگتن دیسی را هماهنگ کرده و همزمان بر مقاماتی که در برنامهریزی آن دست داشتند نظارت میکرده است. پس از مرگ قاسم سلیمانی، مطالعات امنیتی دستیاری موسوم به «حاج حامد» را به گروههای کوچکتر عراقی، از جمله «الوارثون»، مرتبط دانستند؛ گروهی که اعضایش برای آموزش به ایران میرفتند.
حمله آمریکا به خانهای در محله جادریه بغداد در مارس ۲۰۲۶ بار دیگر این نام را به کانون توجه بازگرداند. منابع عراقی بعدها گفتند عبداللهی در آنجا حضور داشته، جان سالم به در برده و سپس از حضور در نشستهای علنی دست کشیده است، در حالی که دستورها از طریق معاونانش ادامه یافته است. گزارشهای دیگر حاکی از آن بود که مقام دیگری از نیروی قدس، حامد ناصری، ممکن است در میان اهداف بوده باشد، موضوعی که برخی جزئیات را محل اختلاف باقی میگذارد.
جمهوری اسلامی همچنین سه یا چهار هسته در جنوب عراق ایجاد کرده که هر یک حدود ده رزمنده دارند. منابع عراقی دستکم هفت حمله به عربستان سعودی، کویت و امارات متحده عربی را میان ۲۰ آوریل و ۱۷ مه ۲۰۲۶ به این هستهها نسبت دادهاند. برخی اعضا از مقاومت اسلامی در عراق آمده بودند، اما این هستهها رهبری شبهنظامیان را دور میزدند و مستقیماً با سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ارتباط داشتند.
منابع امنیتی عراقی همچنین از فعالسازی دوباره «اتاق ایران» یا «اتاق شرع» خبر دادند؛ ساختاری که در سال ۲۰۲۵ بهعنوان بخشی از طرحی برای سرنگونی دولت جدید سوریه به رهبری احمد الشرع شکل گرفت. به گفته همین منابع، مأموریت آن بعدها به سمت خلیج فارس تغییر کرد و با بالا گرفتن تنشها پیرامون تنگه هرمز و بابالمندب، عوامل عراقی همسو با ایران و حوثیها را گرد هم آورد.
حمله ۱۰ تا ۱۱ سپتامبر ۲۰۲۶ به خط لوله نفت شرق-غرب عربستان سعودی این موضوع را وارد مرحلهای تازه کرد. مقامهای سعودی گفتند پهپادها از خاک عراق پرتاب شدهاند. یک تحقیق عراقی این موضوع را تأیید کرد و به برکناری مقامهای امنیتی در میسان و عملیاتهایی برای یافتن سکوهای پرتاب انجامید.
استفاده گزارششده از پهپادهای دوربرد شاهد-۱۳۶ اهمیت دارد. مطالعات امنیتی نشان میدهد این سامانه در زرادخانههای سنتی شبهنظامیان عراقی رایج نبوده و سامانههای جدیدتر ایرانی تنها در جریان جنگ ۲۰۲۶ وارد عراق شدهاند. اکنون شاید تهران اعتمادش را به خود شبهنظامیان سنتی از دست میدهد. حمله جادریه نشان داد مخالفان ایران میتوانند به شبکههای پیرامون مشاوران ارشد و نشستهای داخل بغداد نفوذ کنند و این احتمال را مطرح کرد که تهران هرچه بیشتر ساختارهای جاافتاده شبهنظامی را نفوذپذیر تلقی میکند. اگر حساسترین سامانههای آن اکنون درون هستههای کوچکتری نگه داشته میشود که مستقیماً به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی وصلاند، ایران شاید در حال کاهش وابستگی خود به شرکایی است که دیگر به امنیت داخلیشان اعتماد کامل ندارد.
واکنش بغداد عمدتاً حالت انفعالی داشته است؛ تحقیق، بازداشت، برکناری، بستن مرزها و توقیف پس از حملات. هیچیک از این اقدامات مانع تکرار عملیات از خاک عراق نشده است.
از این هم گویاتر، منشأ بخش زیادی از اطلاعات درباره شبکه حاج حامد است: منابعی درون خود نهادهای امنیتی عراق. شاید بغداد مشکل اطلاعاتی نداشته باشد. به نظر میرسد سرویسهای آن چیزهای زیادی درباره این شبکه و رهبریاش میدانند. پرسش دشوارتر این است که آیا الزیدی میخواهد و میتواند از مذاکره با رؤسای شبهنظامیان عراقی به تقابل با ساختاری برسد که مستقیماً به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی وصل است و برای دور زدن همان رؤسا طراحی شده است.
الزیدی برای شرکت در مجمع عمومی سازمان ملل متحد در نیویورک است، جایی که تلاشهایی برای ترتیب دادن دیداری دیگر با ترامپ در جریان است. نخستین دیدارشان وعده آوردن سلاحها زیر کنترل دولت را به همراه داشت. این بار الزیدی پس از حملات تازه به عربستان سعودی و ظهور شبکهای گریزپاتر از شبهنظامیانی که وعده خلع سلاحشان را داده بود، از راه میرسد. پرسشها این خواهد بود که آیا بغداد برای الگویی که اکنون جایگزین الگوی قدیمی میشود طرحی قابل اجرا دارد و آیا ترامپ پس از امتناع یا ناتوانی الزیدی در عمل به وعده نخستش، وعدههای تازه را خواهد پذیرفت.