تلاش محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان، برای تنظیم‌گری دین

حاکمان عربستان سعودی دهه‌ها بر یک دستگاه دینی تکیه داشتند که بر مناسک عبادی نظارت می‌کرد، بر شریعت اسلامی اشراف داشت و زندگی دینی مساجد و نهادهای عمومی را سرپرستی می‌کرد. این رابطه به‌طور چشمگیری تغییر کرده است. نهادهای دینی هنوز برای جامعه عربستان اهمیت دارند، اما دولت کنترل بسیار بیشتری بر نحوه کارکرد آن‌ها اعمال می‌کند. محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان، در پی حذف دین از زندگی عمومی عربستان سعودی نیست. او می‌کوشد تعیین کند اقتدار دینی در دست چه کسی باشد و نهادهای دینی در درون دولت چگونه عمل کنند.

روشن‌ترین نمونه این گذار در سال ۲۰۱۶ رخ داد، زمانی که دولت قدرت پلیس دینی را محدود کرد. مقررات تازه‌ای پلیس دینی را از تعقیب افراد، بررسی اوراق هویتی، بازجویی یا انجام بازداشت منع کرد. دولت در عوض این اختیارات را به پلیس عادی و نیروهای امنیتی واگذار کرد. مقام‌های دینی همچنان می‌توانستند توصیه و تذکر بدهند، در حالی که کنترل پلیس و عدالت کیفری در اختیار دولت باقی ماند.

افزون بر این، دولت حضور اداری خود را در مساجد افزایش داد. در سال ۲۰۱۸، وزارت امور اسلامی اعلام کرد که در دهه گذشته بیش از ۲٬۰۰۰ خطیب نماز جمعه را به دلیل جایگزینی‌های بدون مجوز و نقض مقررات وزارتخانه برکنار کرده است. این رقم مربوط به دوره‌ای پیش از بخش عمده‌ای از زمامداری بن سلمان است، اما کنترل اداری وزارتخانه بر نظام مساجد را نشان می‌دهد.

دولت همچنین کنترل منابر مساجد را متمرکز کرد. در سال ۲۰۱۸، وزارت امور اسلامی واحدی برای رصد سخنان امامان جماعت، خطیبان و کارکنان دینی، از جمله فعالیت آن‌ها در شبکه‌های اجتماعی، تشکیل داد و اعلام کرد با کسانی که از منبر خود سوءاستفاده کنند برخورد خواهد کرد. در سال ۲۰۲۰، عبداللطیف آل‌الشیخ، وزیر امور اسلامی، اعلام کرد وزارتخانه امامان جماعت و خطیبانی را که از دستور آن برای انتشار توییتی حاوی بیانیه هیئت کبار علما پیروی نکرده بودند، برکنار کرده است. در سال ۲۰۲۲، وزارتخانه خطیبان نماز جمعه‌ای را که بدون کسب مجوز قبلی اجازه داده بودند دیگران به‌جای آن‌ها خطبه بخوانند برکنار کرد، برخی از آنان دهه‌ها بر همان منبر سخن گفته بودند. اکنون این وزارتخانه است که تعیین می‌کند چه کسی می‌تواند از منبر استفاده کند، با چه قواعدی و این‌که آیا می‌تواند در آن جایگاه باقی بماند یا نه.

دولت روحانیانی را نیز که بیرون از دستگاه اداری پیروان پرشماری داشتند هدف قرار داد. در سال ۲۰۱۷، مقام‌های عربستان سلمان العوده، از رهبران برجسته جنبش صحوه، را بازداشت کردند. بازداشت او، همراه با بازداشت چند رهبر دینی دیگر، محدودیت‌های نفوذ دینی خارج از نهادهای دولتی را برجسته کرد. در سال ۲۰۲۰، شیخ صالح المغامسی، امام دیرینه مسجد قبا در مدینه، نیز پس از آن‌که علناً خواستار عفو زندانیان شد، با وجود حمایت علنی پیشین خود از بن سلمان، جایگاهش را از دست داد.

این تغییر در نحوه برخورد دولت با پیام‌رسانی دینی نیز دیده می‌شود. وزارت امور اسلامی به‌طور فزاینده‌ای از اقتدار اداری خود برای یکسان‌سازی آن‌چه به گوش مخاطبان مسجد می‌رسد استفاده می‌کند، به‌ویژه در موضوعاتی که دولت آن‌ها را از نظر سیاسی حساس می‌داند. در سال ۲۰۲۰، وزارتخانه به امامان جماعت و خطیبان دستور داد موضع هیئت کبار علما درباره اخوان‌المسلمین را اعلام کنند و هشدار داد کسانی که از دستورهای آن سرپیچی کنند ممکن است جایگاه خود را از دست بدهند. وزارتخانه همچنین تأکید کرد که به‌جای خطیبان برکنارشده، افرادی را که واجد صلاحیت می‌داند منصوب خواهد کرد. بنابراین مسئله این نیست که آیا عربستان سعودی نهادهای دینی دارد یا نه، بلکه این است که چه کسی تعیین می‌کند این نهادها چه بگویند، چه کسی از طریق آن‌ها سخن بگوید و مرزهای اقتدار دینی قابل‌پذیرش کجاست.

این تفکیک در دو مکان مقدس‌ترین اسلام حتی چشمگیرتر بود. در سال ۲۰۲۳، دولت «ریاست امور دینی مسجدالحرام در مکه و مسجدالنبی در مدینه» را تأسیس کرد. این نهاد بر امامان جماعت و مؤذنان، خطبه‌ها، دروس، حلقه‌های مطالعه و ارشاد دینی نظارت می‌کند. ملک سلمان شیخ عبدالرحمن السدیس را با رتبه وزیر به ریاست این نهاد منصوب کرد.

مقررات سال ۲۰۲۴ این ترتیبات را بیش از پیش رسمیت بخشید. این ریاست شخصیت حقوقی مستقل خود را دارد، اما از نظر سازمانی به پادشاه وابسته است. این نهاد بر امامان جماعت و مؤذنان، نمازها، خطبه‌ها، دروس و حلقه‌های مطالعه دینی در دو حرم شریف نظارت می‌کند.

اما این سکولارسازی نیست. عربستان سعودی همچنان مشروعیت و هویت خود را از اسلام و از سرپرستی مکه و مدینه می‌گیرد. تغییر جای دیگری است. دولت فضایی را که روحانیان می‌توانستند مستقل از نهادهای آن اقتدار دینی اعمال کنند تنگ کرده است. بن سلمان برای تقویت دولت نیازی به تضعیف اسلام ندارد. او به نهادهای دینی‌ای نیاز دارد که درون نظامی که خود کنترل می‌کند عمل کنند.