آیا حجاب انتخابی شخصی است؟

اتاوا، کانادا، همزمان با اعتراض زنان مسلمان در کبک به محدودیت‌های اعمال‌شده بر پوشیدن حجاب در برخی محیط‌های کاریِ بخش عمومی، گفت‌وگو با زنانی در مسجد مرکزی اتاوا بُعد دیگری از جدل بر سر آزادی مذهبی را پیش می‌کشد: انتظارات نابرابری که در درونِ همان جوامع مذهبی بر دوش زنان گذاشته می‌شود.

روز ۵ اکتبر، اعضای گروه «زنان مسلمان خسته کبک» (Québécoises Musulmanes Tannées) در مونترال برای هجدهمین اعتراض هفتگیِ پیاپی خود علیه قوانین سکولاریسم کبک گرد هم آمدند. معترضان استدلال می‌کردند که محدودیت بر نمادهای مذهبی، از جمله حجاب، فرصت‌های شغلی زنان و آزادی آنان برای عمل به دین‌شان را محدود می‌کند.

یکی از معترضان به «سیتی نیوز» (City News)، رسانه خبری محلی، گفت: «این قوانین باید لغو شوند. یا اگر نمی‌شود لغوشان کرد، قطعاً به تعویق بیفتند.»

این اعتراض‌ها دوباره توجه‌ها را به حق زنان مسلمان برای پوشیدن حجاب جلب کرده است. با این حال، این پرسش همچنان باقی است که آیا زنان در درونِ جوامع خود نیز همان آزادی را برای کنار گذاشتن پوشش و انتظارات مذهبی دارند یا نه.

درون مسجد مرکزی اتاوا

این مناقشه مرا بر آن داشت که یک جمعه به مسجد مرکزی اتاوا، که زیر نظر انجمن مسلمانان اتاوا اداره می‌شود، سر بزنم. جدایی میان مردان و زنان بلافاصله خود را نشان می‌داد.

نمازگزاران زن به ورودی جداگانه‌ای در پشت ساختمان هدایت می‌شدند. از زنان انتظار می‌رفت پوششی محجوبانه داشته باشند، بدن‌شان را بپوشانند و از پوشیدن لباس‌های تنگ پرهیز کنند.

در حالی که امام خطبه‌اش را در شبستان مردان ایراد می‌کرد، زنان در اتاقی دیگر گرد آمده بودند و خطبه را از طریق یک صفحه نمایش دنبال می‌کردند.

این جداسازی آن‌قدر سخت‌گیرانه بود که من، به‌عنوان یک زن، نتوانستم وارد بخش نماز مردان شوم یا آن را از نزدیک ببینم.

جداسازی جنسیتی هنگام نماز در سنت اسلامی رایج است و معمولاً با استناد به آموزه‌های دینی درباره حجب و حیا و چگونگی تعامل میان زن و مرد توضیح داده می‌شود.

با این حال، آنچه در این مسجد دیده شد، پرسش‌هایی را درباره دسترسی زنان به فضاهای مذهبی و انتظارات متفاوت حاکم بر مشارکت آنان برانگیخت.

آیا حجاب یک انتخاب شخصی است؟

پس از نماز جمعه، با دو زن مسلمان درباره حجاب، برابری جنسیتی، تکالیف دینی و آزادی فردی گفت‌وگو کردم. هر دو از پوشیدن حجاب به‌عنوان تصمیم خود دفاع کردند.

وقتی از او پرسیدم آیا اعضای خانواده بر انتخابش اثر گذاشته‌اند، یکی از آنها پاسخ داد: «قطعاً به خاطر هیچ‌یک از اعضای خانواده نبوده است.»

او توضیح داد که از ۱۶ سالگی حجاب را آغاز کرده است، چون باور داشت الله به زنان دستور داده پوششی محجوبانه داشته باشند.

او همچنین از تغییراتی گفت که پس از پوشاندن موهایش در نحوه تعامل پسران و مردان جوان با او رخ داده است، به‌ویژه در موضوع تماس فیزیکی و مرزهای شخصی.

او گفت: «این یک مرز است.»

زن دیگری پذیرفت که آموزه‌های دینی و تربیت خانوادگی‌اش بر تصمیم او اثر گذاشته است.

او گفت: «الله به ما گفته این کار را بکنیم، اما تو اراده آزاد هم داری.»

هر دو تأکید کردند زنان باید بتوانند خودشان تصمیم بگیرند، از جمله درباره برداشتن حجاب. آنها همچنین پذیرفتند که برخی زنان به پوشیدن آن مجبور می‌شوند.

سخنان آنان بازتاب همان استدلال محوری معترضان کبک بود: زنان باید آزادی تصمیم‌گیری درباره پوشیدن پوشش مذهبی را داشته باشند.

با این حال، اظهارات آنان این پرسش را هم پیش کشید که زنان تا چه اندازه می‌توانند آزادانه انتظاراتی را که تکلیف دینی شمرده می‌شود رد کنند.

زنان به فشار دینی نابرابر اذعان می‌کنند

وقتی از آنان پرسیدم آیا زنان مسلمان بیش از مردان تحت فشارند که انتظارات دینی را رعایت کنند، یکی از مصاحبه‌شوندگان پذیرفت که زنان اغلب به خاطر ظاهر و رفتارشان سخت‌گیرانه‌تر قضاوت می‌شوند.

او گفت: «فکر نمی‌کنم هیچ‌وقت لازم بود این‌طور باشد.»

او توضیح داد زنانی که حجاب ندارند یا محجوبانه لباس نمی‌پوشند ممکن است با انتقاد روبه‌رو شوند، در حالی که مردانی که انتظارات دینی را رعایت نمی‌کنند لزوماً با همان سطح از موشکافی مواجه نمی‌شوند.

او افزود: «فکر می‌کنم قطعاً وجود دارد، اما اشتباه است.»

اظهارات او تمایزی را برجسته کرد میان برخورداری از آزادی قانونی برای عمل به دین و تجربه فشار برای پایبندی به انتظارات دینی.

این زنان همچنین درباره تبعیض بیرون از جوامع خود سخن گفتند.

یکی از آنان گفت احساس آسیب‌پذیری می‌کند، چون حجاب بی‌درنگ او را به‌عنوان مسلمان مشخص می‌کند.

او گفت: «من مثل یک هدف مسلمانِ متحرکم.»

تجربه‌های آنان فشارهای رقیب را آشکار کرد: انتظارات مربوط به پایبندی دینی در درون جوامع‌شان و تبعیض از سوی افرادی خارج از آن.

آزادی برای زنان مسلمان چه معنایی دارد؟

وقتی از آنان خواستم آزادی را تعریف کنند، پاسخ یکی از زنان فراتر از پوشش مذهبی رفت.

او گفت: «احساس می‌کنم همیشه مجبورم بین زندگی‌ام به‌عنوان مادر، یا زندگی‌ام به‌عنوان همسر، و زندگی‌ام به‌عنوان یک انسان، یکی را انتخاب کنم.»

او توضیح داد زنان اغلب طوری تربیت می‌شوند که مسئولیت‌های خانوادگی را در اولویت بگذارند، در حالی که مردان ممکن است تشویق بیشتری برای دنبال کردن جاه‌طلبی‌های فردی دریافت کنند.

هرچند او درباره همسرش «مثبت» سخن گفت، به انتظارات نابرابری که از سنین کم بر دوش زنان گذاشته می‌شود هم اذعان کرد.

جمع‌بندی او تکان‌دهنده بود.

او گفت: «فکر نمی‌کنم زنان آزاد باشند.»

در طول این گفت‌وگوها، گاهی هنگام بحث درباره تکالیف دینی و انتظارات نابرابر، نوعی تردید را حس می‌کردم. این زنان از ایمان خود دفاع می‌کردند، اما فشارهایی را هم که ناعادلانه می‌دانستند، به رسمیت می‌شناختند.

زنان دیگری در مسجد مشتاق بودند توضیح دهند که اسلام چگونه به زنان احترام می‌گذارد، و برخی مرا تشویق می‌کردند که خودم این دین را بپذیرم.

پاسخ‌های آنان دیدگاه‌های متفاوتی درباره آزادی مذهبی، انتخاب شخصی و نقش زنان در جوامع مسلمان ارائه می‌کرد.

دو روی مناقشه آزادی

مناقشه سکولاریسم در کبک، آزادی زنان مسلمان برای پوشیدن پوشش مذهبی را به کانون بحث عمومی کشانده است. قوانین سکولاریسم این استان و محدودیت‌های مربوط به نمادهای مذهبی پرسش‌هایی را درباره آزادی مذهبی، فرصت‌های شغلی زنان و نقش دین در نهادهای عمومی مطرح کرده است.

حامیان این قانون استدلال می‌کنند محدودیت نمادهای مذهبی در نهادهای عمومیِ مشخص‌شده از بی‌طرفی دولت حفاظت می‌کند. مخالفان می‌گویند این محدودیت‌ها به‌طور نامتناسبی زنان مسلمان را تحت تأثیر قرار می‌دهد و فرصت‌های شغلی آنان را محدود می‌کند.

یاسمین محمد (Yasmine Mohammed)، نویسنده کتاب «بی‌حجاب: چگونه لیبرال‌های غربی به اسلام رادیکال قدرت می‌دهند» (Unveiled: How Western Liberals Empower Radical Islam) منتشرشده در ۲۰۱۹، که می‌گوید در نه‌سالگی به پوشیدن حجاب و در نوزده‌سالگی به پوشیدن نقاب مجبور شده است، دیدگاهی به‌شدت متفاوت درباره مناقشه کبک ارائه داد.

محمد به «تمرکز بر اسلام‌گرایی غربی» (FWI) گفت: «حجاب ابزار زن‌ستیزی دینی است. از آن برای کنترل زنان و دختران استفاده می‌شود. نه‌تنها آنچه را روی سرشان می‌رود کنترل می‌کند، بلکه آنچه را که در سرشان می‌رود هم کنترل می‌کند.»

او استدلال کرد که حجاب به دختران می‌آموزد آنان موجب فتنه‌اند و، از همین رو، ابزارهای آشوب‌اند که باید پنهان شوند. او می‌افزاید حجاب جداسازی جنسیتی را عادی‌سازی می‌کند و فردیت را از زنان می‌گیرد. او گفت: «کبک کاملاً حق دارد با محدود کردن حجاب در بخش عمومی از سکولاریسم در استان خود دفاع کند. این کار نه‌تنها از سکولاریسم حفاظت می‌کند، بلکه از زنان هم حفاظت می‌کند.»

مصاحبه‌ها در مسجد مرکزی اتاوا پرسش دیگری را برجسته کرد: اینکه آیا زنان همان آزادی را برای رد انتظارات دینی دارند؟

هرچند هر دو مصاحبه‌شونده پوشیدن حجاب را انتخاب خود توصیف کردند، پذیرفتند که زنان بیش از مردان زیر ذره‌بین دینی قرار دارند.

اظهارات آنان همچنین با ترتیباتی که در نماز جمعه مشاهده شد در تضاد بود، جایی که زنان از ورودی جداگانه وارد می‌شدند و خطبه امام را از اتاقی دیگر دنبال می‌کردند.

این مشاهدات ثابت نمی‌کند که زنانِ مشخصی به پیروی از آداب دینی مجبور شده باشند. اما تفاوت‌ها در شیوه مشارکت مردان و زنان در مراسم دینی را مستند می‌کند.

بنابراین، بحث بر سر آزادی مذهبی زنان فراتر از محدودیت‌های تحمیلی دولت می‌رود. این بحث به انتظاراتی نیز مربوط است که زنان در درون خانواده و جوامع دینی خود با آن روبه‌رو می‌شوند.

همزمان با ادامه اعتراض زنان مسلمان در کبک به محدودیت‌های پوشش مذهبی، گفت‌وگوهای من با زنانی در اتاوا پرسش دیگری را پیش می‌کشد: آیا زنان همان آزادی را دارند که حجاب را بردارند، انتظارات دینی را به چالش بکشند یا سنت‌ها را بدون فشار و مجازات رد کنند؟

بحث بر سر آزادی زنان نمی‌تواند در حق پوشیدن حجاب متوقف بماند. این بحث باید انتظارات دینی و اجتماعی‌ای را هم که انتخاب‌های زنان را شکل می‌دهد بررسی کند. زنانی که در اتاوا با آنها گفت‌وگو کردم خود را آزاد توصیف می‌کردند، اما به فشارهای نابرابری اذعان داشتند که مردان به همان شکل تجربه نمی‌کنند. روایت‌های آنان، در کنار جداسازی جنسیتی مشاهده‌شده در مسجد، پرسش‌هایی را درباره نحوه اجرای برابری در درون نهادهای دینی برمی‌انگیزد. همان موشکافی‌ای که درباره محدودیت‌های دولتی بر آزادی‌های زنان به کار می‌رود، باید به آداب دینی‌ای هم تسری یابد که انتظارات متفاوتی بر مردان و زنان تحمیل می‌کند.