مشارکت رو به گسترش ترکیه با سومالی مرز سیاسی دارد

ترکیه یکی از عمیق‌ترین شراکت‌های خود در آفریقا را با سومالی شکل داده است. این کشور نیروهای سومالیایی را آموزش می‌دهد، بزرگ‌ترین پایگاه نظامی برون‌مرزی خود را در موگادیشو حفظ کرده است، از امنیت دریایی پشتیبانی می‌کند و دامنه فعالیتش را به اکتشاف انرژی فراساحلی گسترش داده است. این رابطه در اوایل اکتبر گام دیگری به جلو برداشت، زمانی که رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، اعلام کرد کشورش ساخت یک پایگاه فضایی را در این کشور آغاز کرده است. با این حال، عمق این شراکت لزوماً به همسویی سیاسی ترجمه نمی‌شود.

اختلاف اخیر بر سر قبرس این موضوع را روشن می‌کند. عبدالقادر محمد نور، رئیس جدید پارلمان سومالی، از ضیا اوزترکلر (Ziya Öztürkler)، مقام قبرسیِ ترک، بابت تبریک انتخابش تشکر کرد و از او با عنوان رئیس پارلمان «جمهوری ترک قبرس شمالی» یاد کرد، موجودیتی در شمال قبرس که مورد حمایت ترکیه است و فقط ترکیه آن را به رسمیت می‌شناسد. عبدالقادر بعدتر پست خود را حذف کرد. سپس وزارت امور خارجه سومالی توضیحی رسمی منتشر کرد و گفت این مکاتبه به معنای تغییر در سیاست خارجی یا به رسمیت شناختن موجودیتی جداگانه در شمال قبرس نیست. موگادیشو بار دیگر بر حمایت خود از حاکمیت، وحدت و تمامیت ارضی جمهوری قبرس تأکید کرد.

با توجه به رابطه موگادیشو با آنکارا، تصمیم سومالی برای شفاف‌سازی موضعش قابل توجه است. آنکارا سال‌ها صرف تقویت نهادهای امنیتی این کشور کرده است و یک توافق‌نامه ۱۰ساله همکاری دفاعی و اقتصادی نیز این شراکت را عمیق‌تر کرده و آنکارا را به کمک برای ساخت و تجهیز نیروی دریایی سومالی متعهد ساخته است.

با این همه، موضع این کشور درباره قبرس به بهای شراکتش با ترکیه تمام نشد. در ۱۰ سپتامبر ۲۰۲۶، مقام‌های ترکیه و سومالی در موگادیشو برای برگزاری مجمعی درباره رابطه راهبردی دو کشور دیدار کردند. اواخر همان ماه، وزیر دفاع سومالی با فرمانده پایگاه آموزشی ترکیه موسوم به تورک‌سوم (TURKSOM) و یک هیئت نظامی ترکیه دیدار کرد تا درباره همکاری و آموزش بیشتر گفت‌وگو کنند. تا اوایل اکتبر، این رابطه وارد حوزه دیگری شده بود. سفیر جدید ترکیه و فرمانده تورک‌سوم از منطقه‌ای بازدید کردند که آنکارا در آن مشغول توسعه تأسیسات فضایی خود است، اندکی پیش از آنکه اردوغان اعلام کند عملیات ساخت آغاز شده است.

همین موضوع، واکنش سومالی در پرونده قبرس را معنادارتر می‌کند. یکی از نزدیک‌ترین شرکای آفریقایی آنکارا روشن کرد که اتکا به کمک امنیتی ترکیه به معنای مُهر تأیید زدن پای سیاست خارجی ترکیه نیست.

سومالی دلایل جدی برای واکنش سریع داشت. به رسمیت شناختن شمالِ تحت کنترل ترکیه برای تمامیت ارضی خودِ این کشور مشکل‌ساز می‌شد. موگادیشو استقلال سومالی‌لند را رد می‌کند و به دنبال حمایت بین‌المللی برای حفظ مرزهای موجود سومالی است. حمایت از موجودیتی جداگانه در قبرس، حفظ یک‌دستی و انسجام این موضع را دشوارتر می‌کرد.

این نگرانی همچنان پابرجاست. در اوایل اکتبر، سومالی به مصر، اریتره و سودان پیوست و به رسمیت شناختن یا حمایت از سومالی‌لند را رد کرد. تمامیت ارضی برای موگادیشو همچنان یک دغدغه فوری سیاست خارجی است، نه صرفاً استدلالی حقوقی که برای پاسخ به ماجرای قبرس به کار گرفت.

سومالی‌لند پیش‌تر از این تناقض بهره برده بود. پس از پست عبدالقادر، مقام‌های سومالی‌لند از یونان و قبرس خواستند به رسمیت شناختن سومالی‌لند را بررسی کنند و سومالی را به به‌کارگیری استانداردهای دوگانه در قبال قبرس و مناقشه ارضی خودش متهم کردند. نیکوزیا همچنان از حاکمیت و تمامیت ارضی سومالی حمایت می‌کند و سومالی‌لند را به رسمیت نشناخته است.

همین پرسش فراتر از سومالی هم مطرح است، زیرا ترکیه حضور خود را در نقاط دیگر آفریقا گسترش می‌دهد. توافق‌های دفاعی، آموزش نظامی، سرمایه‌گذاری تجاری و زیرساخت، به آنکارا در سراسر قاره نقشی پررنگ‌تر داده است، اما سومالی محدودیت‌های این رویکرد را نشان می‌دهد.

این پویایی برای واشینگتن فرصت‌هایی ایجاد می‌کند تا با دولت‌هایی که شراکت‌های نزدیکی با ترکیه ساخته‌اند وارد تعامل شود. نفوذ ترکیه در آفریقا، به‌ویژه صادرات پهپادهایش، بی‌ثبات‌کننده است و اغلب منافع آمریکا را تضعیف می‌کند. اما اگر مهم‌ترین متحد ترکیه در این قاره بتواند به ترکیه «نه» بگوید، وزارت خارجه آمریکا باید با جدیت بیشتری دامنه نفوذ ترکیه را کند کند و نشان دهد مواضع ترکیه چگونه اغلب منافع ملی همان کشورهایی را تضعیف می‌کند که ترکیه ترجیح می‌دهد با آن‌ها همچون مستعمره‌های عملی رفتار کند.