اتیوپی جنگنده‌های روسی می‌گیرد؛ مصر از واشینگتن دست خالی برمی‌گردد

آبی احمد، نخست‌وزیر اتیوپی، روز ۲۸ اکتبر ۲۰۲۶ در مسکو اعلام کرد اتیوپی ۱۲ فروند جنگنده روسی سو-۳۵ دریافت کرده است و قرار است چهار سامانه پدافند هوایی اس-۴۰۰ هم در ادامه برسد، هرچند گزارش‌های بعدی نشان می‌داد اتیوپی فقط دو فروند نخست را تحویل گرفته و زمان‌بندی تحویل بقیه روشن نیست. حتی همین دو جنگنده هم پرسشی دشوار پیش روی واشینگتن می‌گذارد.

در سال ۲۰۱۹، مایک پمپئو، وزیر امور خارجه آمریکا، به مصر هشدار داد خرید سو-۳۵ از روسیه می‌تواند بر اساس «قانون مقابله با دشمنان آمریکا از طریق تحریم‌ها» (CAATSA) به اعمال تحریم بینجامد. قاهره سرانجام از برنامه‌هایش عقب نشست. هفت سال بعد، رقیب اصلی مصر همان جنگنده روسی را به دست می‌آورد. آیا واشینگتن همان معیار را اعمال خواهد کرد؟

این اعلام پس از سالی مطرح می‌شود که در آن دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، بارها گلایه‌های مصر درباره سد بزرگ رنسانس اتیوپی را تکرار کرده بود. ترامپ در ۱۶ ژانویه ۲۰۲۶ به عبدالفتاح السیسی، رئیس‌جمهور مصر، نامه نوشت و پیشنهاد داد میانجیگری آمریکا احیا شود. در نشست گروه هفت در اویانِ فرانسه در ۱۷ ژوئن، ترامپ علناً به سیسی گفت اتیوپی با مصر ناعادلانه رفتار کرده و نیل را رودی توصیف کرد که بیش از آنچه باید، در حال خالی شدن است.

آیا این یعنی واشینگتن مصر را بر اتیوپی ترجیح داده است؟ دقیقاً نه. لحن علنی ترامپ به نفع قاهره بوده است، اما نهادهای آمریکایی تعامل با آدیس‌آبابا را ادامه داده‌اند. دولت اتیوپی در ۲۱ اوت از رایزنی با پنتاگون و توافق برای گسترش همکاری دفاعی خبر داد. پنتاگون هرچند اطلاعیه مشابهی منتشر نکرده است، همین هم نشان می‌دهد سیاست یکپارچه‌ای علیه اتیوپی در آمریکا وجود ندارد.

این تمایز مهم است. اتیوپی سد را پروژه‌ای برای تولید برق و نشانه‌ای از اعمال حاکمیت می‌داند. مصر که به‌شدت به نیل وابسته است، از کمبود آب در دوره‌های خشکسالی طولانی می‌ترسد. میانجیگری می‌کوشد بر سر قواعد بهره‌برداری از مخزن، تبادل مطمئن اطلاعات و سازوکاری برای حل‌وفصل اختلاف‌ها به توافق برسد. رئیس‌جمهوری که پی‌درپی گلایه‌های یک طرف را تأیید می‌کند، این مسیر را دشوارتر می‌سازد. خرید آبی احمد را نمی‌توان فقط به ترامپ نسبت داد. بنا بر گزارش‌ها، اتیوپی در سال ۲۰۲۲ شش فروند سو-۳۵ سفارش داده بود.

محیط امنیتی بلافصل اتیوپی رو به وخامت است. ازسرگیری درگیری‌ها در مناطق شمالی این کشور و تشدید تنش‌ها با اریتره، اهمیت هر خرید نظامی را بالا می‌برد. وزارت خارجه آمریکا در ۳ اکتبر هشدار داد درگیری دیگری میان اتیوپی و اریتره می‌تواند کل شاخ آفریقا را بی‌ثبات کند و همکاری آمریکا با هر دو کشور را به خطر بیندازد. این هشدار تصویر روشن‌تری از اولویت‌های رسمی آمریکا به دست می‌دهد تا صرفاً اظهارات رئیس‌جمهور.

برای مسکو، این معامله چیزی بیش از درآمد صادراتی است. روسیه یک رابطه دفاعی دیگر در منطقه‌ای مناقشه‌برانگیز به دست می‌آورد. اتیوپی به تجهیزاتی دسترسی پیدا می‌کند که برای کشورهایی که به‌دنبال روابط نزدیک‌تر با واشینگتن‌اند پیامدهای سیاسی دارد. پرسش این است که آیا این پیامدها به‌طور یکسان اعمال خواهند شد.

بخش ۲۳۱ قانون CAATSA تحریم‌ها را برای «معاملات قابل‌توجه» با برخی اجزای مشخصِ بخش‌های دفاعی یا اطلاعاتی روسیه پیش‌بینی می‌کند، با این قید که شرایط قانونی، استثناها و اختیارات معافیت نیز در آن لحاظ شده است. پمپئو همین چارچوب را درباره خرید پیشنهادی مصر به میان آورد. معامله اتیوپی هم باید بر اساس همان قانون ارزیابی شود. این به آن معنا نیست که تحریم‌ها خودکار است یا بدون بررسی واقعیت‌ها، الزاماً از نظر حقوقی باید به نتیجه‌ای یکسان رسید.

واشینگتن با دو خطر روبه‌روست. سکوتِ بی‌توضیح، هشدار پیشین به قاهره را گزینشی جلوه می‌دهد. تهدید شتاب‌زده علیه آدیس‌آبابا هم می‌تواند جایگاه مسکو را تقویت کند و اعتبار آمریکا را به‌عنوان میانجی بیش از پیش فرسوده سازد. پاسخ، بازبینی حقوقیِ شفاف است، نه تنبیه دیپلماتیکِ بداهه.

آمریکا هنوز کانال‌هایی برای اعمال نفوذ دارد. اتیوپی همچنان زیر چتر برنامه ۳.۴ میلیارد دلاری صندوق بین‌المللی پول قرار دارد. این برنامه برای تثبیت اقتصاد کلان است و نباید جایگزین فرایند قانونیِ ناظر بر معاملات تسلیحاتی روسیه شود. تعامل امنیتی و دیپلماتیک آمریکا هم باید باز بماند، به‌ویژه حالا که تنش‌ها با اریتره بالا می‌گیرد.

رویکرد منسجم آمریکا باید بین خرید و تحویل هم تفاوت بگذارد. نمایش دو فروند هواپیما در مسکو به معنای رسیدن یک اسکادران عملیاتی به اتیوپی نیست. سامانه‌های وعده‌داده‌شده اس-۴۰۰ هم به معنای شکل‌گیری شبکه پدافند هوایی‌ای نیست که همین حالا بتواند از سد حفاظت کند. هرچه واشینگتن درباره آنچه روسیه تحویل داده دقیق‌تر باشد، هر تصمیم تحریمی نیز معتبرتر خواهد بود. این دقت زمانی اهمیت دارد که دولت‌های منطقه به دنبال نشانه‌های استاندارد دوگانه‌اند و کنگره باید داوری کند آیا قوه مجریه قانون را به‌طور یکسان اجرا می‌کند یا نه.

ترامپ باید به جوهره پیشنهاد میانجیگریِ ژانویه خود بازگردد. مصر در دوره‌های خشکسالی به تضمین‌های قابل‌اتکا نیاز دارد. اتیوپی به به‌رسمیت‌شناخته‌شدن حق خود برای تولید برق و دنبال‌کردن توسعه نیاز دارد. قواعد بهره‌برداریِ مذاکره‌شده، منافع هر دو طرف را مؤثرتر از یک مسابقه تسلیحاتی در امتداد نیل تأمین می‌کند.

سو-۳۵ها ثابت نمی‌کنند اتیوپی واشینگتن را کنار گذاشته است، اما هزینه ابهام را نشان می‌دهند. آمریکا نمی‌تواند تحریم‌های تسلیحات روسی را علیه مصر مطرح کند و بعد از توضیح‌دادن درباره نحوه برخوردش با اتیوپی طفره برود. ترامپ هم نمی‌تواند انتظار داشته باشد آدیس‌آبابا به میانجیگری او اعتماد کند، وقتی طوری حرف می‌زند که انگار ادعاهای قاهره واقعیت‌های قطعی است. اگر واشینگتن در رویکرد خود به انسجام و شفافیت تن ندهد، مسکو در حاشیه منتظر فرصت است.