بارونس وارسی؛ ناتوان یا ناخواسته در دفاع از جامعه مدنی بریتانیا

بارونس سعیده وارسی، عضو مجلس اعیان بریتانیا و وزیر پیشین کابینه حزب محافظه‌کار، که بنا بر گزارش‌ها بخت اول تصدی مسئولیت مقابله با خصومت ضدمسلمانان در دولت حزب کارگر است، در پیش‌درآمدی از نحوه مواجهه‌اش با این مسئولیت، پژوهش و تحلیل درباره ریشه‌های ایدئولوژیک تروریسم اسلام‌گرا را بی‌اهمیت جلوه داد.

وارسی که اکنون عضو مستقل مجلس اعیان است، در سال ۲۰۲۴ پس از آنکه حاضر نشد پستی را در ایکس حذف کند، از محافظه‌کاران در مجلس اعیان کناره‌گیری کرد. او در آن پست به یک معترض ضداسرائیلی بابت تبرئه‌اش از اتهام نقض نظم عمومی با انگیزه نژادی تبریک گفته بود. آن معترض پلاکاردی در دست داشت که ریشی سوناک، نخست‌وزیر وقت، و سوئلا بریورمن، وزیر کشور وقت، را در قالب نارگیل تصویر می‌کرد. وارسی همچنین عکسی از خود در حال نوشیدن از یک نارگیل در ایکس منتشر کرد و برای آن معترض «تبریک فراوان» فرستاد.

طفره‌رفتن وارسی از بحث درباره ایدئولوژی اسلام‌گرا در جریان پرسش‌وپاسخ پس از سخنرانی افتتاحیه او در تالار سخنرانی داروین دانشگاه یوسی‌ال (UCL) در ۳ سپتامبر ۲۰۲۶ رخ داد. او از طرف «اکویی» (Equi) سخن می‌گفت، نهادی با مدیریت مسلمانان که در سال ۲۰۲۴ ناگهان از ناکجاآباد سر برآورد و خود را «اندیشکده‌ای پیشرو» خواند و از آن زمان مجموعه‌ای از گزارش‌های جانبدارانه درباره شورش‌های ساوت‌پورت، مالیه شرعی و واگذاری اختیارات منطقه‌ای منتشر کرده است. این گزارش‌ها «برنامه‌های عملیاتی» بلندپروازانه‌ای برای توجیه مداخله دولت دارند، اما فاقد داده‌های سخت و معنادارند.

جاوید خان، مدیرعامل اکویی، در معرفی سخنرانی افتتاحیه این نهاد گفت: «ما بر این باور بسیار ساده بنا شده‌ایم که شواهد بهتر به گفت‌وگوهای بهتر می‌انجامد.» اما شواهد ارائه‌شده در سخنرانی او بیشتر حکایت‌محور بود. وارسی که مخاطبانش را برای شنیدن «گشودگی رادیکال و اندیشه‌ای ساختارشکن» درباره چالش‌های انسجام اجتماعی بریتانیا آماده کرده بود، در عمل به امتیازگیری سیاسی ارزان رو آورد، با زیر سؤال بردن میهن‌دوستی حزب «ریفرم یوکی»، چون همسر معاون رهبر آن برای فرار از یورش‌های مالیاتی حزب کارگر به دبی کوچ کرده بود، و میهن‌دوستی «ریستور بریتن» (Restore Britain)، چون یکی از بنیان‌گذارانش گفته بود بریتانیا «ملتی است که با تبار بومی بریتانیایی و ایمان مسیحی تعریف می‌شود»، در حالی که به گفته وارسی، فیلیپ، پدر فقید شاه چارلز سوم، یونانی بود و مادر وینستون چرچیل آمریکایی.

طفره‌رفتن از پاسخ

پس از سخنرانی، از بارونس خواستم به خصومت عمیق پیروان جنبش‌های بنیادگرای دیوبندی جنوب آسیا و سلفی عرب، که اکثریت مساجد بریتانیا را در اختیار دارند، با الگوهای سیاسی و اقتصادی غربی، فلسفه روشنگری مبتنی بر خودآیینی فردی، تکثرگرایی و حقوق جهان‌شمول بشر و برابری جنسیتی بپردازد. متأسفانه به نظر می‌رسید او ناتوان است یا نمی‌خواهد وارد بحثی استدلالی در این باره شود.

چرا این خودداری؟ او به هر حال با لحنی شوخی‌آمیز به بی‌بی‌سی گفته بود که پس از ۱۱ سپتامبر یک «سال فاصله جهادی» نُه‌ماهه را در پاکستان گذرانده و بعدها با ویلیام هیگ، وزیر خارجه پیشین محافظه‌کار، در حوزه مقابله با تروریسم همکاری کرده است. او می‌توانست بینشی واقعی درباره جهان‌بینی تروریست‌های اسلام‌گرا ارائه دهد، به‌ویژه از آن رو که بسیاری از آنان از محافل تبلیغی جماعت عبور کرده‌اند؛ همان محافلی که به گفته خودش در دوران کودکی در دیوزبری در آن بزرگ شده است، از جمله دو نفر از چهار عامل بمب‌گذاری‌های انتحاری ۷ ژوئیه ۲۰۰۵ در اتوبوس‌ها و قطارهای مترو لندن. این «دیوانه‌ها»، به تعبیر خود او، صدها نفر از جمله کودکان را کشته‌اند یا آسیب‌های جسمی و روانیِ زندگی‌برانداز بر آنان وارد کرده‌اند؛ چنان‌که همین ماه گذشته از زبان گروه بازماندگان «تاب‌آوری در اتحاد» (Resilience in Unity) شنیدیم.

یکی از رؤسای پیشین انجمن اسلامی دانشگاه یونیورسیتی کالج لندن، همان‌جا که برای سخنرانی او نشسته بودیم، عمر فاروق عبدالمطلب معروف به «بمب‌گذار لباس‌زیر» بود که در روز کریسمس ۲۰۰۸ کوشید هواپیمایی در مسیر دیترویت را منفجر کند. چرا وارسی می‌گوید من نباید «وقتم را تلف کنم» و انگیزه‌های این «دیوانه‌ها» را بکاوم؟

وارسی در جریان بحث گفت: «آیا جامعه مسلمانان دیوانه دارد؟ قطعاً. آیا جامعه مسیحیان چنین دیوانه‌هایی دارد؟ قطعاً. آیا جامعه یهودیان چنین دیوانه‌هایی دارد؟ قطعاً. و آن‌ها همیشه در معرض دید همه ما هستند.»

این اظهارنظر عجیبی بود. آیا این «دیوانه‌ها» واقعاً «در معرض دید همه ما» هستند؟ نه، دقیقاً برعکس. دانشکده مهندسی یوسی‌ال عبدالمطلب را فردی «خوش‌رفتار» توصیف کرد که «هرگز موجب نگرانی استادانش نشده بود».

فعالان اخوان‌المسلمین عرب و جماعت اسلامی جنوب آسیا، سرچشمه‌های ایدئولوژیک آموزه اسلام‌گرای تفرقه‌افکن و برتری‌طلبی که بسیاری از گروه‌های تروریستی به آن پایبندند، از جمله آموزه مجوزدهنده به جهاد تهاجمی، دهه‌هاست که در قالب خیریه، مربی، امام جماعت و لابی‌گر سیاسی ظاهر می‌شوند و معمولاً از ابزار حقوقی (lawfare) برای بازداشتن روزنامه‌نگاران استفاده می‌کنند؛ همین امر ردیابی آنان و سیاست‌گذاری درباره‌شان را دشوار می‌کند. این توضیح می‌دهد چرا اتریش «رصدخانه اسلام سیاسی» را برای پایش آنان تأسیس کرده است؛ کارکردی که در آلمان بر عهده اداره حفاظت از قانون اساسی است.

و اما درباره واعظان نفرت دینی: اگر گزارشگران شجاع مخفی‌کار پشت مستندهای «مسجد مخفی» برنامه «دیسپچز» شبکه چهار، که در سال‌های ۲۰۰۷ و ۲۰۰۸ پخش شد، نبودند، افکار عمومی بریتانیا همچنان از تبلیغ فعال نفرت در آن محافل علیه هر کسی جز مسلمانان سنی بنیادگرا، به‌ویژه غیرمسلمانان، مرتدان، کافرگویان، زناکاران، همجنس‌گرایان و زنان بی‌حجاب، بی‌خبر می‌ماند. حبیبی از ۷ اکتبر ۲۰۲۳ همین کارکرد را ایفا کرده است.

برای تحکیم پرسشم، به نظرسنجی آوریل ۲۰۲۴ مؤسسه «جی‌ال پارتنرز» (JL Partners) استناد کردم که نشان می‌داد مسلمانان بریتانیا بیش از آنکه نگاهی منفی به حماس، سازمانی که در بریتانیا در فهرست گروه‌های تروریستی ممنوعه است، داشته باشند، نگاهی مثبت دارند؛ ۵۲ درصد خواهان غیرقانونی شدن نمایش تصویر پیامبر محمد هستند؛ و تنها یک نفر از هر چهار نفر باور دارد که حماس در ۷ اکتبر ۲۰۲۳ مرتکب تجاوز و قتل شده است. وارسی به‌جای پرداختن به این یافته‌ها، طفره رفت و منکرشان شد.

وارسی طبق انتظار پاسخ داد: «راستش نمی‌دانم آن شش آدم عجیب‌وغریبی که با آن‌ها حرف می‌زنید و همه این داده‌ها را به شما می‌دهند چه کسانی هستند، اما میان کسانی که من با آن‌ها صحبت می‌کنم و وقت می‌گذرانم، صدها و هزاران نفر، هنوز به کسی برنخورده‌ام که به من بگوید ”حماس چیز خوبی است“.»

واقعیتی که وارسی انکار کرد

آیا واقعاً باید باور کنیم که تنها «شش آدم عجیب‌وغریب» در بریتانیا از حماس حمایت می‌کنند، در حالی که در ۸ اکتبر ۲۰۲۳ ده‌ها نفر در شهرهای سراسر بریتانیا جشن گرفتند و پرچم فلسطین تکان دادند، از جمله پزشکان سرویس بهداشت ملی و امامان جماعت، که بی‌تردید برخی از آنان خوانندگان «۵ پیلرز» (5 Pillars) بودند، نشریه‌ای که روایت خود طراحان حماس از حملات را بدون هیچ دیدگاه مخالفی بازتاب داد؟ یا وقتی در ژوئن ۲۰۲۵، ۴۰ سازمان مستقر در بریتانیا خواستار حذف حماس از فهرست تروریستی بریتانیا شدند، پس از آنکه شرکت حقوقی «ریوروی لا» (Riverway Law) و گروه حقوق‌خواه «کیج اینترنشنال» (CAGE International) درخواست‌های حقوقی به ایوت کوپر، وزیر کشور وقت، ارائه کردند؟

در نوامبر ۲۰۲۳، کریستین ویکفورد، نماینده حزب کارگر در مجلس عوام، از ظاهر براوی، از برگزارکنندگان راهپیمایی‌های هفتگی ضداسرائیلی، به‌عنوان یکی از چهار «عامل حماس» در بریتانیا نام برد. دیگری محمد صوالحه بود، از هیئت امنای مسجد فینزبری پارک، نهادی وابسته و برجسته در شورای مسلمانان بریتانیا که بارونس وارسی در گذشته چهره کارزارهای آن علیه «اسلام‌هراسی» بوده و در ضیافت شام سالانه ۲۰۲۵ این شورا جایزه «قهرمان سیاسی» را از آنان دریافت کرده است. محمد قزبر، رئیس پیشین این مسجد و دبیرکل پیشین شورای مسلمانان بریتانیا، شیخ احمد یاسین، بنیان‌گذار حماس، را «سرور شهدای مقاومت» خواند. آیا بارونس وارسی واقعاً هرگز با هیچ‌یک از این افراد دیدار نکرده است؟

سخنرانی او در ضیافت شام ژانویه ۲۰۲۵ شورای مسلمانان بریتانیا، که در فیسبوک منتشر شد، قطعاً برای مخاطب «مقاومت» تنظیم شده بود، آنجا که گفت: «چه جرئتی دارند! چطور جرئت می‌کنند به ما بگویند چه کسی می‌تواند از طرف ما سخن بگوید... چطور جرئت می‌کنند به ما بگویند که قرار است پاسخ‌گوی چیزی باشیم که کسی شاید دو دهه پیش گفته است!»

او به بیانیه‌ای در سال ۲۰۰۹ اشاره داشت که یکی از رهبران شورای مسلمانان بریتانیا آن را امضا کرده بود و ظاهراً خشونت علیه نیروهای مسلح بریتانیا را، در صورت حمایت آنان از محاصره تسلیحاتی غزه، مجاز می‌شمرد. دولت در آن زمان روابط خود را با شورای مسلمانان بریتانیا قطع کرد؛ موضعی رسمی که همچنان پابرجاست.

همه این‌ها به توضیح ظهور اکویی و تلاش آن برای هدایت منابع از سوی دولتی کارگری کمک می‌کند که مشتاق است از خون‌ریزی آرای مسلمانان از زمان آغاز جنگ اسرائیل در غزه در سال ۲۰۲۳ جلوگیری کند. سخنرانیِ با دقت پرداخت‌شده او در یوسی‌ال فرسنگ‌ها با شعارهای پرطمطراقش برای شورای مسلمانان بریتانیا فاصله داشت. دولت نباید فریب بخورد. بارونس وارسی با موی بی‌پوشش، لهجه یورکشایری و شیوه ارتباطی تند و آستین‌بالازده‌اش، که حتی یک ارجاع دینی هم در آن نیست، هرگز به نظر نمی‌رسید زنی باشد که نماینده یک لابی دینی بنیادگراست. و با این حال همیشه بوده است.

این باید از همان زمانی روشن می‌شد که او پس از استعفا از دولت محافظه‌کار در سال ۲۰۱۴ به‌دلیل «موضع اخلاقاً غیرقابل‌دفاع» آن دولت درباره غزه، چرخید و پیشتاز کارزارهای شورای مسلمانان بریتانیا و «مِند» (MEND) برای نامشروع جلوه‌دادن دفاع از خود غرب در برابر افراط‌گرایی اسلام‌گرا، از جمله وظیفه قانونی «پریوِنت» در مقابله با تروریسم، و برای تحت فشار گذاشتن حزب محافظه‌کار به‌اتهام «اسلام‌هراسی نهادینه» شد.

راه پیش رو

نامش را «نقطه کور تعصبش» بگذارید یا باج‌دادن به پایگاه سیاسی‌اش. اما او در ایستادگی در برابر یکی از ریشه‌های اصلی «اسلام‌هراسی» و یهودستیزی، یعنی الهیات اسلام‌گرای طردکننده و ستیزه‌جو، ناکام مانده است، چون برخلاف سارا خان، که او و شورای مسلمانان بریتانیا کوشیدند با زورگویی از سمت کمیسر مقابله با افراط‌گرایی کنار بزنند، دلش هرگز با این کار نبود. وارسی درباره خان، که در سال ۲۰۱۴ برنامه‌ای سیار برای محافظت از جوانان مسلمان بریتانیا در برابر تبلیغات آنلاین داعش راه انداخته بود، در توییتر نوشت که او «صرفاً ساخته و پرداخته و بلندگوی وزارت کشور» دیده می‌شود و افزود که خان فاقد «اعتماد» جامعه مسلمانان است. برخلاف وارسی که از سرزمین‌های اصلی دیوبندی در دیوزبری برخاسته بود، خان چنین احتیاطی درباره دیدگاه‌های خصمانه‌ای که در آن جامعه علیه فرقه‌های اقلیت مسلمان، یهودیان، هندوها و غرب به‌طور کلی تبلیغ می‌شد نداشت.

اگر دولت حزب کارگر بارونس وارسی را، فردی که نه سابقه‌ای در مقابله با افراط‌گرایی دارد و نه علاقه‌ای به آن، به سمت «مسئول ویژه مقابله با خصومت ضدمسلمانان» بگمارد، این معیاری واقعی برای سنجش ساده‌لوحی، کوته‌بینی، بی‌ستون‌فقراتی و بی‌کفایتی آن خواهد بود.