حماس چگونه کودکان غزه را آموزش داد و اکنون دوباره آنان را جذب میکند
تنها چند ماه پیش از حملات هفتم اکتبر، حماس مدعی شد ۱۰۰ هزار نوجوان در اردوهای تابستانی آن شرکت کردهاند.
Jan Kapusnak دانشمند علوم سیاسی و نویسنده آزادِ ساکن تلآویو است که درباره خاورمیانه، اسرائیل و ژئوپلیتیک مینویسد. نوشتههای او، از جمله، در Neue Zürcher Zeitung (نویه تسورشر تسایتونگ)، Frankfurter Allgemeine Zeitung (فرانکفورتر آلگماینه تسایتونگ)، Die Presse (دی پرسه) و The Jerusalem Post (جروزالم پست) منتشر شده است.

در آوریل ۲۰۱۳، دانشآموزان یک دبیرستان در شهر غزه دست به نمایشی غیرمعمول زدند. آنان با لباس متحدالشکل و سلاح، حمله به یک پاسگاه نظامی اسرائیل و ربودن یک سرباز را شبیهسازی کردند. تصاویر نشان میداد نوجوانانی مردی را که نقش یک سرباز اسرائیلی را بازی میکرد، کشانکشان به داخل خودرویی که منتظر بود میبرند. آنان از شرکتکنندگان «الفتوة» بودند، برنامهای شبهنظامی در مدارس که حماس در سپتامبر ۲۰۱۲ راهاندازی کرد. یک دهه بعد، برخی از تاکتیکهایی که آنها تمرین کرده بودند، به تاکتیکهای بهکاررفته در حملات ۷ اکتبر ۲۰۲۳ شباهت داشت.
حماس نام برنامه خود را از «الفتوة» گرفت، سازمانی جوانانمحور که در سال ۱۹۳۶ در فلسطینِ تحت قیمومت بریتانیا و به رهبری جمال الحسینی، از بستگان مفتی اورشلیم، امین الحسینی، تأسیس شد. به گفته بنی موریس، تاریخنگار، سازماندهندگان آن از جوانان هیتلری الهام گرفته بودند و اعضایش در آغاز با عنوان «پیشاهنگان نازی» شناخته میشدند.
در چارچوب برنامه «الفتوة»، آموزش نظامی به بخشی از برنامه درسی عادی پسران، عمدتاً در رده سنی ۱۵ تا ۱۷ سال، تبدیل شد. دانشآموزان کار با تفنگ کلاشنیکف را میآموختند، مانورهای نظامی تمرین میکردند و در اردوهای آموزشی فشرده شرکت میکردند. تا آوریل ۲۰۱۳، حدود ۳۷ هزار پسر در این برنامه شرکت کرده بودند و نزدیک به ۵ هزار نفر از آنان در اردوهای تخصصی نیز حضور یافته بودند. برخی دانشآموزان حتی در گشتهای امنیتی شبانه، همراه اعضای مسلح حماس میرفتند.
در سال ۲۰۱۵، شاخه نظامی حماس برگزاری اردوهای آموزشیِ خود را آغاز کرد. در تابستان ۲۰۲۳، تنها چند ماه پیش از حملات به اسرائیل، حماس مدعی شد حدود ۱۰۰ هزار کودک و نوجوان در اردوهای تابستانیاش شرکت کردهاند. یک سند داخلی حماس به تاریخ ژوئیه ۲۰۲۳ که اسحاق هرتزوگ، رئیسجمهور اسرائیل، در ژانویه ۲۰۲۴ ارائه کرد، ترویج جهاد، فداکاری، مقاومت مسلحانه و نظامیسازی جامعه فلسطینی را از جمله اهداف این اردوها برشمرده بود.
سه سال پس از کشتار ۷ اکتبر ۲۰۲۳، حماس بخش بزرگی از رهبری خود، هزاران جنگجو و زیرساخت نظامی قابلتوجهی را از دست داده است. با این حال، نفوذش را بر مناطق پرجمعیت غزه حفظ کرده و در تلاش است نیروهای خود را بازسازی کند.
در ژانویه ۲۰۲۶، پدری فلسطینی شرح داد که چگونه عوامل حماس ظاهراً به پسر ۱۶ سالهاش پول و آموزش سلاح پیشنهاد دادهاند تا به این سازمان بپیوندد. روایت او یک ادعای منفرد نبود، بلکه به الگویی گستردهتر در جذب افراد زیر سن قانونی اشاره داشت. در اکتبر ۲۰۲۶، گزارشهای امنیتی اسرائیل حاکی از آن بود که حماس پسران ۱۵ تا ۱۷ ساله را برای آموزش نظامیِ شتابزدهای به مدت تقریباً یک هفته، با تمرکز اصلی بر سلاحهای سبک جذب میکند.
نظامیسازی کودکان فلسطینی تقریباً پنهان نبود. حماس آشکارا اردوهای آموزشی خود را تبلیغ میکرد، عکس کودکان مسلح را منتشر میساخت و مراسمی برای به نمایش گذاشتن مهارتهای نظامی آنان برگزار میکرد. با این همه، صندوق کودکان سازمان ملل متحد (یونیسف) هرگز این موضوع را تا حد اعمال فشار دیپلماتیک بالا نبرد.
یونیسف در گزارش سال ۲۰۲۰ خود، دو مورد تأییدشده مستقل از جذب نوجوانان ۱۷ ساله به شاخه نظامی حماس را مستند کرد. یکی از آنان در مه ۲۰۲۰ هنگام خدمت در یک موضع نظامی حماس کشته شد. بولتن بعدی این نهاد اذعان کرد که حماس، جهاد اسلامی فلسطین و دیگر گروههای مسلح، اردوهای نظامیای را اداره میکنند که حتی کودکان زیر ۱۴ سال نیز در آنها شرکت میکنند. یونیسف اعلام کرد با برگزارکنندگان تماس گرفته و از آنان خواسته است از کودکان محافظت کنند. با این حال، آموزشها ادامه یافت و هیچ شواهد علنیِ مستندی در دست نیست که نشان دهد این مداخلات به پایان یافتن این برنامهها انجامیده باشد.
یونیسف در مقایسه با رویههای مشابهِ گروههای مسلح در دیگر منازعات، توجه کمتری به جذب کودکان فلسطینی نشان میدهد. در حالی که این سازمان رنج کودکان فلسطینی در جریان عملیات نظامی اسرائیل را به کانون توجه بینالمللی آورده است، نقش حماس در نظامیسازی همان کودکان بازتاب عمومی کمتری پیدا میکند.
این وضعیت یک پرسش را پیش میکشد: چرا سازمانی با اعتبار بینالمللی، منابع و دسترسی رسانهای یونیسف نتوانسته است کارزاری به همان اندازه پررنگ علیه جذب و آموزش نظامیِ نظاممند کودکان از سوی حماس به راه بیندازد؟
تحقیقی از سوی انجیاو مانیتور (NGO Monitor) در نوامبر ۲۰۲۶ نیز نشان داد که «پروژه سمیر» (The Sameer Project)، سازمانی مستقر در غزه که خود را شریک یونیسف معرفی میکند، مطالبی در تجلیل از خشونت مسلحانه و حمایت از حماس منتشر کرده است. تصاویر ویدئویی کودکانی را نشان میداد که شعار میدادند: «افتخار و جاودانگی از آن شهیدان صالح ما!» و این، در مدرسهای بود که آرمهای یونیسف در آن به چشم میخورد.
جذب افراد زیر سن قانونی، تفسیر آمار تلفات غزه را نیز پیچیده میکند. بر اساس کنوانسیون حقوق کودک سازمان ملل متحد، هر فرد زیر ۱۸ سال از نظر قانونی کودک محسوب میشود. این، شامل یک جنگجوی ۱۶ ساله حماس که در نبرد کشته شده نیز میشود. وزارت بهداشت غزه که تحت کنترل حماس است، در آمار تلفات خود میان غیرنظامیان و اعضای گروههای مسلح تفکیکی قائل نمیشود. در نتیجه، آماری که تنها بر مبنای سن تنظیم شده باشد، نمیتواند روشن کند چه تعداد از کودکان کشتهشده غیرنظامی بودهاند و چه تعداد در درگیریها مشارکت داشتهاند. پروتکل الحاقی کنوانسیون حقوق کودک، گروههای مسلح غیردولتی را از جذب یا بهکارگیری افراد زیر ۱۸ سال در درگیریها منع میکند.
نابود کردن تونلها و انبارهای تسلیحاتی، بهتنهایی مانع بازسازی نیروهای حماس نخواهد شد. آصف مقدم، کارشناس مبارزه با تروریسم، برآورد میکند که زدودن افراطگرایی از غزه ممکن است ۲۰ تا ۴۰ سال طول بکشد. بنابراین آینده غزه نه فقط به این بستگی دارد که چه کسی مرزهایش را کنترل میکند یا بازسازیاش را تأمین مالی میکند، بلکه بیش از هر چیز به این وابسته است که چه کسی کودکانش را آموزش میدهد.
تحلیلهای میدل ایست فوروم را با ایمیل دریافت کنید: مشترک خبرنامه شوید (به انگلیسی)