ایران با کمبود گاز وارد زمستان میشود
ناتوانی ایران در توسعه منابع جایگزین کافی و ساخت زیرساختهای لازم، پاسخگویی به تقاضای زمستانی را ناممکن کرده است.
Potkin Azarmehr روزنامهنگار تحقیقی و مستندساز بریتانیایی است که اصالتا اهل ایران است. او با رسانهها و نهادهای پژوهشی گوناگون همکاری کرده و تحلیلهای عمیق و مفصلی درباره تحولات خاورمیانه و افراطگرایی اسلامی در غرب ارائه داده است.

ایران در حالی به استقبال زمستان میرود که بحران گاز میتواند میلیونها نفر را از گرمایش محروم کند و صنعت را مختل سازد. یازده استان با فشار جدی بر منابع گاز خود روبهرو هستند و مازندران، خراسان شمالی و گلستان که در انتهای شبکه انتقال گاز قرار گرفتهاند، در معرض قطع کامل قرار دارند.
آسیب واردشده به تأسیسات کلیدی فرآورش پارس جنوبی، بخش قابلتوجهی از ظرفیت تولید ایران را از میان برده و پیامدهای سالها سوءمدیریت را عیان کرده است.
نشانههای هشدار پیداست. بنا بر گزارشها، مصرف گاز در هفته گذشته ۳۰ درصد افزایش یافته است، درست در آستانه ورود کشور به سردترین ماههای سال. مقامهای ایرانی ممکن است بار دیگر ناچار شوند مدارس و کارخانهها را تعطیل کنند، سهمیهبندی را اعمال کنند و مازوت و گازوئیل بیشتری در نیروگاهها بسوزانند و آلودگی هوای کشور را تشدید کنند. اما با کسری روزانه گاز که به ۴۰۰ میلیون متر مکعب نزدیک میشود، حتی این اقدامهای اضطراری هم شاید کافی نباشد.
با این حال، مشکل با حملات به پارس جنوبی آغاز نشد. ایران با یک کسری ساختاری گاز وارد این بحران شد، کسریای که دولتهای پیاپی نتوانستهاند برای آن چارهای بیندیشند. حتی پیش از آسیب دیدن تأسیسات فرآورش، برآوردها کسری زمستانی کشور را بین ۲۰۰ تا ۳۰۰ میلیون متر مکعب در روز نشان میداد. زیانهای اخیر بار تازهای بر سامانهای تحمیل کرده که پیش از این هم بیش از حد تحت فشار بود.
ابعاد خسارت حتی بر پایه منابع خودِ حکومت هم چشمگیر است. چهار تأسیسات فرآورش گاز پارس جنوبی، یعنی فازهای ۳، ۴، ۵ و ۶، پیش از آنکه آمریکا یا اسرائیل در مارس ۲۰۲۶ آنها را هدف قرار دهند، روزانه حدود ۲۳۰ میلیون متر مکعب گاز را فرآورش میکردند. وزارت نفت گاز را به سمت دیگر تأسیسات فرآورش دارای ظرفیت خالی هدایت کرد و حدود ۱۰۰ میلیون متر مکعب در روز را بازیابی کرد. اما نزدیک به ۱۳۰ میلیون متر مکعب از ظرفیت فرآورش روزانه همچنان از دسترس خارج است. این رقم تقریباً برابر با کل مصرف روزانه گاز استان تهران است.
این ارقام نشان میدهد سامانه انرژی ایران تا چه اندازه آسیبپذیر شده است. گاز حدود ۷۳ درصد از سبد انرژی کشور را تشکیل میدهد. با این حال ایران نتوانسته است منابع جایگزین کافی توسعه دهد یا زیرساختهای لازم برای پاسخگویی به تقاضای فزاینده داخلی را ایجاد کند. رئیس شرکت ملی گاز ایران، سعید توکلی، کشور را بزرگترین مصرفکننده گاز جهان در میان ۱۷۰ کشور توصیف کرده است. چنین مصرفی، همراه با سالها کمسرمایهگذاری و استفاده ناکارآمد، وقتی تولید به دلیل حملات هوایی باز هم افت کرده است، جای مانور چندانی باقی نمیگذارد.
توکلی ابعاد حملات به زیرساخت گاز ایران را نیز تشریح کرده است. او در نشستی در خراسان رضوی گفت که در ۱۸ مارس ۲۰۲۶ ۲۶ پرتابه ظرف سه دقیقه به تأسیسات گازی اصابت کرد. به گفته او، این حملات ۷۹۲۴ نقطه مرتبط با گاز را متأثر کرد و موجب از دست رفتن ۲۸ درصد از ظرفیت تأمین گاز شد.
مقامها نتوانستهاند این پالایشگاهها را بهموقع بازسازی کنند. آسیب واردشده به فاز ۱۴ که پیشتر در جنگ ۱۲ روزه با اسرائیل آسیب دیده بود، نزدیک به ۱۸ ماه بعد همچنان از مدار خارج است. زمانبندی تعمیر فاز ۵ هم از دسامبر ۲۰۲۶ به فوریه ۲۰۲۷ به تعویق افتاده است. در همین حال، گزارشها حاکی است که کار بازسازی فاز ۳ تنها به ۲ درصد تولید رسیده است، در حالی که هدفگذاری ۲۰ درصد بوده است.
این تأخیرها پرسشهایی درباره توانایی دولت در مدیریت بحرانی که مهمترین زیرساخت انرژی کشور را تهدید میکند، پیش میکشد. همچنین انتصابها و احتمال خویشاوندسالاری را زیر ذرهبین میبرد. بنا بر گزارشها، مدیرعامل مسئول بازسازی فاز ۵ داماد یکی از وزیران پیشین نفت است. خویشاوندسالاری، به جای شایستهسالاری، در سراسر شیوه اداره ایران توسط این حکومت دیده میشود.
ایران پیش از این هم دیده است وقتی در یک موج سرما تأمین گاز مختل میشود چه رخ میدهد. در ژانویه ۲۰۲۳، افت فشار حدود ۱۷ هزار مشترک خانگی در تربتجام و چهار روستای اطراف را بدون گاز گذاشت. بسیاری روزها در سرمای یخبندان ماندند، در حالی که دما به ۱۴ درجه فارنهایت (منفی ۱۰ درجه سانتیگراد) رسیده بود.
زمستان امسال میتواند دشوارتر باشد. خانوارها برای منابع محدود با کارخانهها، نیروگاهها و دیگر مصرفکنندگان بزرگ رقابت خواهند کرد. دولت ممکن است بار دیگر گرمایش خانگی و خدمات ضروری را در اولویت بگذارد و کارخانهها را وادار به کاهش تولید یا تعطیلی کند. چنین محدودیتهایی به اقتصادی ضربه میزند که هماکنون با زیرساخت آسیبدیده و کمبود انرژی دستوپنجه نرم میکند.
مقامها چند اقدام را برای پر کردن این شکاف مطرح کردهاند. آنها امیدوارند از طریق تعمیر و بازسازی حدود ۵۰ میلیون متر مکعب در روز را بازیابی کنند، ۸۰ میلیون متر مکعب دیگر را با استفاده از سوختهای مایع مانند مازوت و گازوئیل در برخی نیروگاهها صرفهجویی کنند و ۵۰ میلیون متر مکعب دیگر را با اقدامهای صرفهجویی کاهش دهند. این گامها روی هم رفته، در نظریه، روزانه ۱۸۰ میلیون متر مکعب فراهم میکند.
اما این اقدامها هزینههایی دارد. سوزاندن مازوت و گازوئیل بیشتر، آلودگی هوا را در شهرهایی که هماکنون از سطوح خطرناک دود و مهدود رنج میبرند، بدتر میکند. قطع تأمین گاز صنعت نیز تولید و اشتغال را تضعیف خواهد کرد. و حتی اگر دولت به هدف خود برسد، کسریهایی که پیش از حملات وجود داشت همچنان باقی میماند.
مصرف خانگی هم جا برای صرفهجویی دارد. مقامها مدعیاند بسیاری از خانههای ایرانی دمای داخلی را حدود ۷۵ درجه فارنهایت (۲۴ درجه سانتیگراد) نگه میدارند، بالاتر از حدود ۶۴ درجه فارنهایت (۱۸ درجه سانتیگراد) که در بسیاری از کشورهای دیگر رایج است. پایین آوردن ترموستات تنها به اندازه دو درجه، عایقبندی پنجرهها و درها و گرم کردن تنها اتاقهای مورد استفاده میتواند تقاضا را کاهش دهد، بدون آنکه خانوادهها در سرما بمانند.
دولت همچنین میتواند شرکتهای خدمات انرژی را به مقابله با اتلاف تشویق کند. این شرکتها میتوانند خانهها را بازرسی کنند، عایقبندی را بهبود دهند و سامانههای گرمایشی ناکارآمد را با هزینه خود جایگزین کنند. در مقابل، میتوانند برای گازی که صرفهجویی کردهاند گواهی دریافت کنند و این صرفهجویی را به شرکتهای گاز بفروشند. چنین الگویی به کسبوکارها انگیزه مالی برای کاهش مصرف میدهد و در عین حال فشار بر شبکه سراسری را کم میکند. با این حال، این شرکتها هنوز در انتظار مجوز دولت برای انجام این کار هستند.
ایران دومین ذخایر بزرگ گاز طبیعی جهان را دارد. اینکه ایرانیان با فرا رسیدن زمستان نمیتوانند خانههای خود را گرم کنند، یادآوری روزانه دههها ناکامی دولت و بهای ماجراجویی نظامی آن است.
تحلیلهای میدل ایست فوروم را با ایمیل دریافت کنید: مشترک خبرنامه شوید (به انگلیسی)