محمد فهمی پرسش اخوان‌المسلمین را پیش روی اتاوا می‌گذارد
فعالان از اتاوا می‌خواهند درباره اخوان‌المسلمین تحقیق کند؛ وظیفه‌ای که دیرهنگام شده است.
روز ۱۹ اکتبر در اتاوا، دو مرد که جنبش‌های اسلام‌گرا را در اسارت شناختند، پرسشی را پیش روی کانادا گذاشتند که دولت این کشور هنوز پاسخی برای آن ندارد. محمد فهمی ۴۳۸ روز را در زندان‌های مصر گذراند. تئو پدنوس نزدیک به دو سال گروگان شاخه سوری القاعده بود. این دو فعال در نشستی مشترک با برایان لی کرولی، بنیان‌گذار مؤسسه مک‌دونالد-لوریه (Macdonald-Laurier Institute)، کارزار «Canada Act Now» بنیاد فهمی را آغاز کردند.
فهمی در جریان این نشست پرسش زیر را مطرح کرد: «اگر دولت‌های سراسر خاورمیانه، اروپا، کشورهای با اکثریت مسلمان، و اکنون ایالات متحده، اخوان‌المسلمین و شاخه‌های گوناگون آن را آن‌قدر جدی دانسته‌اند که سزاوار برچسب تروریستی یا افراط‌گرا باشد، چرا کانادا بررسی‌ای شفاف و جامع درباره این سازمان و شبکه‌هایش در این کشور انجام نداده است؟»
این پرسش، پرسش درستی است. همچنین همان پرسشی است که اتاوا کم‌تر از هر چیز دوست دارد بشنود.
شاهدی که قاهره ساخت
فهمی جایگاهش را در موضوع اخوان‌المسلمین به سخت‌ترین شکل به دست آورد. در دسامبر ۲۰۱۳، پلیس مصر او و دو همکارش در الجزیره انگلیسی را در قاهره بازداشت کرد. دادستان‌ها آنان را به کمک به یک سازمان تروریستی، یعنی اخوان‌المسلمین، و انتشار اخبار نادرست متهم کردند. گروه‌های مدافع آزادی مطبوعات در سراسر جهان این محاکمه را محکوم کردند و عبدالفتاح السیسی، رئیس‌جمهور مصر، در سپتامبر ۲۰۱۵ فهمی را مورد عفو قرار داد.
مصر او را در بند تروریسم زندان العقرب، در کنار رهبری اخوان‌المسلمین، از جمله مرشد عام این گروه، محمد بدیع، نگه داشت. او با آنان هم‌سفره شد، ماه‌ها با آنان گفت‌وگو کرد و دید که چگونه بازداشتی‌های جوان به سوی ایدئولوژی آنان کشیده می‌شوند. سال‌ها پیش‌تر، هنگام همکاری با کمیته بین‌المللی صلیب سرخ، در زندان‌های لبنان با بازداشتی‌های اخوان‌المسلمین و فتح‌الاسلام بدون حضور مأموران مصاحبه کرده بود. به طنز ماجرا توجه کنید. مردی که قاهره او را به عنوان یاری‌رسان اخوان‌المسلمین زندانی کرد، از زندان بیرون آمد و به یکی از مطلع‌ترین منتقدان این جنبش بدل شد. در دسامبر ۲۰۲۵، او در نشنال پست از اتاوا خواست این گروه را نهادی تروریستی اعلام کند.
پدنوس، رئیس بخش پژوهش این بنیاد، در اکتبر ۲۰۱۲ نزدیک مرز ترکیه ربوده شد و در اسارت جبهة‌النصره قرار گرفت؛ گروهی که آن زمان ابومحمد الجولانی رهبری‌اش می‌کرد و اکنون سوریه را با عنوان رئیس‌جمهور احمد الشرع اداره می‌کند. پدنوس که در اوت ۲۰۱۴ آزاد شد، از آن پس با خانواده‌های جوانان کانادایی که برای پیوستن به گروه‌های جهادی به سوریه رفته بودند کار کرده است. او در بیانیه آغاز کارزار گفت: «رادیکال‌شدن به‌ندرت با خشونت آغاز می‌شود. با ایده‌ها، احساس ستم‌دیدگی، انزوا و جست‌وجوی هویت یا تعلق آغاز می‌شود.»
کانادا جدا از دیگران
دولت‌های دیگر به این موضوع پرداخته‌اند. مصر در سال ۲۰۱۳ اخوان‌المسلمین را گروهی تروریستی اعلام کرد؛ عربستان سعودی و امارات متحده عربی در سال ۲۰۱۴ از آن پیروی کردند. اردن در آوریل ۲۰۲۵، پس از آن‌که نیروهای امنیتی پسر یکی از رهبران اخوان‌المسلمین را به عملیاتی با مواد منفجره مرتبط دانستند، این گروه را غیرقانونی اعلام کرد. در ۱۳ ژانویه ۲۰۲۶، واشینگتن شاخه‌های مصری و اردنی را به دلیل حمایت مادی‌شان از حماس در فهرست قرار داد و شاخه لبنانی را سازمان تروریستی خارجی نامید. در ماه مارس، شاخه سودانی را هم افزود. در ۸ اکتبر، پارلمان اروپا با ۳۸۱ رأی موافق در برابر ۱۶۷ رأی مخالف به راهبردی در اتحادیه اروپا علیه «نفوذ از درون» (entryism) اخوان‌المسلمین رأی داد و از کشورهای عضو خواست افراد و گروه‌های مرتبط با اخوان‌المسلمین را در فهرست تروریستی اتحادیه قرار دهند. بازبینی دولت بریتانیا در سال ۲۰۱۵ به این نتیجه رسید که «عضویت در اخوان‌المسلمین، ارتباط با آن، یا تأثیرپذیری از آن باید نشانه‌ای احتمالی از افراط‌گرایی تلقی شود.»
کانادا هیچ‌یک از این اقدامات را انجام نداده است. فهرست نهادهای تروریستیِ خودِ این کشور حماس را گروهی توصیف می‌کند که «از شاخه فلسطینی اخوان‌المسلمین برآمده است.» اتاوا فرزند را فهرست کرده است. اما هرگز پدر را بررسی نکرده است.
یافته‌های حسابرسان
استدلال فهمی بر نمونه‌های خارجی استوار نیست. در دسامبر ۲۰۱۵، اداره درآمد کانادا حسابرسی از انجمن مسلمانان کانادا (MAC)، بزرگ‌ترین خیریه مردمی مسلمانان این کشور، را آغاز کرد. بر اساس حکم دادگاه عالی انتاریو در سال ۲۰۲۳، حسابرسان طی ۱۳ ماه ۳۰ بازدید میدانی انجام دادند، ۲۷ مصاحبه گرفتند و حدود ۱ میلیون تراکنش مالی در ۶۰ حساب بانکی را، به‌علاوه ۴۱۵٬۸۷۴ ایمیل، بررسی کردند. نامه مقدماتی این اداره توصیه کرده بود وضعیت خیریه‌ای MAC تعلیق شود و به پیوندهای سیاسی با اخوان‌المسلمین اشاره می‌کرد. دو مدیر پیشین این انجمن مشاور محمد مرسی بودند.
تحلیل فوریه بنیاد فهمی از این پرونده، چشمگیرترین یافته آن را برجسته کرد. اعضای شاخه‌های خاورمیانه‌ای اخوان‌المسلمین می‌توانستند تقریباً به‌طور خودکار وارد MAC شوند و دوباره بازگردند. فهمی در ۲۱ اکتبر به سی‌تی‌وی گفت این ترتیب مانند «تبادل دانشجویی دانشگاهی» عمل می‌کند. MAC این حسابرسی را تبعیض‌آمیز می‌خواند و می‌گوید وضعیت خیریه‌ای آن نه تعلیق شد و نه لغو. دادگاه‌ها شکایت آن را زودهنگام دانستند. این حسابرسی به یک پرسش مالیاتی پاسخ داد. اما پرسش امنیتی‌ای که پیش کشید، هرگز موضوع هیچ بازبینی عمومی قرار نگرفته است.
دیگران هم به نتایج مشابهی رسیده‌اند. صبح روز آغاز کارزار، نشنال پست درباره پژوهشی نزدیک به ۲۰۰ صفحه از مؤسسه مطالعات یهودستیزی و سیاست جهانی (Institute for the Study of Global Antisemitism and Policy) گزارش داد که نفوذ مرتبط با اخوان‌المسلمین در خیریه‌ها، دانشگاه‌ها و انتخابات کانادا را ردیابی می‌کند. جو آدام جورج از میدل ایست فوروم هشدار داده است که واشینگتن مسئله اخوان‌المسلمین در کانادا را تهدیدی برای امنیت آمریکای شمالی می‌بیند.
اتاوا چه باید بکند
فهمی دقیق می‌گوید چه چیزی را مطالبه نمی‌کند. او در بیانیه آغاز کارزار گفت: «این موضوع به هدف قرار دادن مسلمانان یا محدود کردن بیان مشروع دینی یا سیاسی مربوط نیست. موضوع این است که همان دقت و موشکافی‌ای را درباره جنبش‌های اسلام‌گرا به کار ببریم که درباره هر سازمانی به کار می‌بریم که ایدئولوژی، تأمین مالی یا شبکه‌هایش ممکن است تهدیدی برای کانادایی‌ها باشد.» این استدلال را از زبان یک روزنامه‌نگار مسلمانِ مصری-کانادایی به دشواری می‌توان تعصب دانست و دقیقاً به همین دلیل است که کارزار او اهمیت دارد. سه نتیجه از این موضوع به دست می‌آید.
نخست، اتاوا باید همان بازبینی‌ای را که فهمی خواستارش است سفارش دهد. بازبینی‌ای عمومی، جامع و بر الگوی بریتانیا. او به سی‌تی‌وی گفت به محض آن‌که چنین بازبینی‌ای وجود داشته باشد، بازرسان می‌توانند «انتقال‌های پولی» و «اعضایی که رفت‌وآمد هوایی دارند» را ردیابی کنند.
دوم، اتاوا باید هر شاخه اخوان‌المسلمین را که واشینگتن در فهرست قرار داده، با معیار درج در فهرستِ مندرج در بخش ۸۳.۰۵ قانون جزا بسنجد. کانادا از پیش حماس را فهرست کرده است. شاخه‌هایی که واشینگتن به دلیل حمایت از حماس در فهرست گذاشته، سزاوار همان بررسی‌اند.
سوم، اتاوا باید کار پیشگیرانه‌ای را که فهمی در بریتانیا مطالعه کرده تأمین مالی کند. مداخله زودهنگام، مربی‌گری فردبه‌فرد و سواد دینی‌ای که به یک مشاور امکان می‌دهد به عضوگیرنده‌ای که متون مقدس را تحریف می‌کند پاسخ دهد.
فهمی به سی‌تی‌وی گفت بزرگ‌ترین هراسش این است که ایده‌های اخوان‌المسلمین در کانادا «عادی‌سازی» شود و جنبشی که در بخش بزرگی از جهان عرب غیرقانونی است، این کشور را «پناهگاهی امن» ببیند.
او ۴۳۸ روز هزینه داد تا حق طرح استدلالش را به دست بیاورد.
کانادا باید به او پاسخ دهد.
تحلیل‌های میدل ایست فوروم را با ایمیل دریافت کنید: مشترک خبرنامه شوید (به انگلیسی)