تجارت قدرت در شمال شرق سوریه پس از خودگردانی
صاحبان پیوندهای سیاسی با قراردادهای پرسود در بخشهای گوناگون پاداش میگیرند.

پس از فروپاشی خودگردانی کردی، شکل تازهای از فساد در شمال شرق سوریه پدید آمده است. با آنکه این منطقه اکنون بهطور رسمی زیر کنترل دولت مرکزی در دمشق قرار دارد، مقامهای پیشین و شبکههای وابسته به اداره خودگردانِ منحلشده و نیروهای دموکراتیک سوریه از موازنه تازه قدرت به سود خود بهره میبرند.
انتقال نهادهای محلی و کارکنان اداری به دولت سوریه، بخشی پذیرفتهشده از آن چیزی بود که «فرایند ادغام» نامیده میشد؛ فرایندی که قرار بود نهادهای تحت رهبری کردها را زیر اقتدار دمشق بیاورد.
اما مسئله فراتر از یک انتقال معمول از یک مرجع به مرجعی دیگر است. برخی از مقامهای پیشین و شبکههای وابسته به آنها اکنون از ارتباطات و نفوذ خود برای گرداندن شبکهای تجاری غیررسمی استفاده میکنند که چندین بخش از اقتصادِ سرشار از منابعِ شمال شرق سوریه را در بر میگیرد. آنها با این کار، از مرزهای مبهمِ اقتدار که در جریان این دوره گذار شکل گرفته است بهره میبرند تا منافع بلندمدت و دسترسی خود به منابع را حفظ کنند.
برای نمونه، شرکت نفت جزیره را در نظر بگیرید. این شرکت در سال ۲۰۱۳، همزمان با تحکیم کنترل نیروهای کرد بر شمال شرق سوریه در جریان جنگ داخلی، تأسیس شد و سپس به بازوی اقتصادی کلیدی اداره خودگردان بدل شد. شاهوز حسن، رئیس مشترک پیشین حزب اتحاد دموکراتیک (PYD)، یعنی حزب حاکم بالفعل در اداره خودگردان، اکنون ریاست این شرکت را بر عهده دارد.
حسن میان سالهای ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۰ رهبری حزب اتحاد دموکراتیک را بر عهده داشت؛ دورهای حساس که در آن منطقه با چند تهاجم نظامی ترکیه روبهرو شد که با پشتیبانی نیروهای نیابتی سوری انجام میگرفت. او بهعنوان یک چهره سیاسی چندان کاریزماتیک نبود و تا حد زیادی نقشی تشریفاتی در رهبری حزب ایفا میکرد. با این حال، او مدتهاست از وفاداران حزب کارگران کردستان (پکک) است؛ سازمانی که حزب اتحاد دموکراتیک از دل آن بیرون آمد.
این همان نوع از وفاداران است، از جمله بسیاری که برای عموم ناشناختهاند، که حزب اتحاد دموکراتیک آنها را در شرکتها و بنگاههای سراسر بخش خصوصی جای داده است. اینها افرادی با پیوندهای سیاسی نیرومند هستند که با قراردادهای پرسود در بخشهای گوناگون پاداش میگیرند و همین به شبکههای حزب امکان میدهد حتی پس از انحلال نهادهایی که زمانی در کنترلشان بود، نفوذ اقتصادی خود را حفظ کنند.
این شرکت پس از سالها انحصار تولید نفت در سراسر شمال شرق سوریه، در پی واگذاری مسئولیت این بخش به شرکت نفت سوریه، تمرکز خود را به تأمین قراردادهای توزیع و فروش سوخت در منطقه تغییر داده است.
همزمان با آمادهشدن گذرگاه مرزی قامشلی-نصیبین با ترکیه برای بازگشایی، گزارش میشود افرادی که پیشتر وابسته به اداره خودگردان بودند در حال تأمین قراردادهای بلندمدت برای گرداندن کسبوکارها و خدمات تجاری در این گذرگاه هستند. این الگو عملاً در تمامی بخشهای حیاتی اقتصاد محلی شمال شرق سوریه دیده میشود.
اداره خودگردان و نیروهای دموکراتیک سوریه در طول بیش از یک دهه حکمرانی بر شمال شرق سوریه منابع مالی چشمگیری انباشته بودند، اما به نظر میرسد در ماههای منتهی به انحلالشان در اوت ۲۰۲۶ و همزمان با نزدیکشدن پایان کنترلشان بر منطقه، با فروش ماشینآلات، تجهیزات و خودروهای گرانقیمت بر ثروت خود افزودهاند. آنها سپس عواید این فروشها را به شرکتهای بخش خصوصی وابسته به خود سرازیر کردند.
حزب اتحاد دموکراتیک میداند که اکنون با انحلال نیروهای دموکراتیک سوریه دیگر نمیتواند سلطه سیاسی خود را در شمال شرق سوریه از راه قدرت نظامی حفظ کند. بنابراین راهبرد این حزب برای حفظ نفوذ سیاسی، به تحکیم حضورش در اقتصاد محلی و جاانداختن شبکههایش در بخشهای کلیدی تجاری وابسته است. به نظر میرسد دولت سوریه از این ترتیبات راضی است یا دستکم نسبت به آن بیتفاوت است، مشروط بر آنکه حزب اتحاد دموکراتیک اقتدار دمشق را در مسائل مربوط به حاکمیت ملی یا دیگر موضوعات کلیدی که در اختیار دولت مرکزی است به چالش نکشد.
در برخی بخشها، دمشق و حزب اتحاد دموکراتیک به توافقی غیررسمی برای تقسیم قدرت رسیدهاند و غنائم اقتصادی را میان خود تقسیم کردهاند، در حالی که دولت سوریه به این حزب کرد اجازه میدهد شبکههای خود را حفظ کند و نفوذش را بر فعالیتهای کلیدی تجاری نگه دارد.
از نگاه دمشق و نیز رهبری کرد، این ترتیبات که در قالب توافق ژانویه ۲۰۲۶ تنظیم شده، درجهای از ثبات را فراهم میکند. با این حال، با ادامه افزایش هزینههای زندگی و عمیقتر شدن نارضایتیهای اقتصادی، ممکن است نتیجه عکس بدهد. توافقهای موردی و ترتیبات غیررسمی تقسیم قدرت بهتنهایی نمیتوانند ثبات را در شمال شرق سوریه حفظ کنند؛ این امر به بهبودهای اقتصادی نیز نیاز دارد که به منافع ملموس برای مردم محلی ترجمه شود.
تحلیلهای میدل ایست فوروم را با ایمیل دریافت کنید: مشترک خبرنامه شوید (به انگلیسی)