به حاشیه راندن نظام‌مند هندوها و دیگر اقلیت‌های دینی در بنگلادش مسلمان‌نشین
هر گذار سیاسی در بنگلادش، هندوها را آسیب‌پذیرتر از پیش بر جای می‌گذارد.
آرون آناند ستون‌نویس، نویسنده و مجری رسانه‌ای است که به‌طور گسترده درباره رادیکالیزه‌شدن اسلامی می‌نویسد. او کتاب‌هایی درباره طالبان و رادیکالیزه‌شدن اسلامی در هند نوشته است. او با بیش از سه دهه تجربه، سمت‌های ارشد تحریریه را در گروه‌های رسانه‌ای پیشرو هند بر عهده داشته است.
در فقه اسلامی، «ذمه» پیمان حمایتی‌ای است که به اهل کتاب (در آغاز یهودیان و مسیحیان) و سپس به دیگر جوامع غیرمسلمانِ ساکن زیر حاکمیت مسلمانان اعطا می‌شد؛ جوامعی که در برابر وفاداری و فرمان‌برداری، از حمایت دولت برخوردار می‌شدند. این غیرمسلمانانِ تحت حمایت («اهل ذمه») موظف به پرداخت جزیه بودند و از خدمت نظامی معاف می‌شدند، اما زیر محدودیت‌های حقوقی و اجتماعی‌ای زندگی می‌کردند که شامل مسلمانان نمی‌شد. این حمایت فقط جنبه معاملاتی نداشت، بلکه اگر نقض پیمان احراز می‌شد، قابل لغو بود. [۱]
با تکیه بر این مبنا، بت یئور (Bat Ye'or)، نویسنده، از دهه ۱۹۸۰ به بعد مفهوم «ذمی‌گری» (dhimmitude) را رواج داد تا استدلال کند که هرچند ذمه به‌عنوان یک نهاد حقوقی در دوران مدرن تا حد زیادی کنار گذاشته شده است، اما در جوامع مسلمان‌اکثریت همچنان به‌صورت وضعیتی دائمی از فرودستی برای اقلیت‌های غیرمسلمان باقی مانده و از طریق شرطی‌سازی اجتماعی و روانی بازتولید می‌شود. [۲] بر اساس این خوانش، جایگاه حقوقی و سیاسیِ تبعیض‌آمیز و حاشیه‌رانیِ نظام‌مندِ اقلیت‌ها در مقام شهروندان درجه‌دو، عملاً سنت ذمه را در دوران مدرن، البته بدون چارچوب حقوقی آن، بازآفرینی می‌کند. این مقاله «ذمی‌گری» را به‌مثابه عدسی تحلیلی برای توصیف الگویی از شرایط به کار می‌گیرد. در بنگلادش، هندوها که بزرگ‌ترین اقلیت دینی کشورند، را می‌توان در چنین شرایطی دید؛ وضعیتی که در کاهش پیوسته جمعیت‌شان، حاشیه‌رانیِ حقوقی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی‌شان، خشونت‌های فرقه‌ایِ متناوبِ مرتبط با افراط‌گرایی اسلام‌گرا، و آسیب‌پذیری مستمر آنان در زمان حاضر آشکار است.
پیشینه تاریخی
ظهور سیاسی اسلام در بنگال، پس از شکست لکشمنا سنا، پادشاه سنا، به دست بختیار خلجی در حدود سال ۱۲۰۴ رخ داد. در سده‌های بعد، فتوحات و بیش از همه گسترش سکونت‌گاه‌های کشاورزی در دلتای جنگلیِ شرق، راه را برای دگرگونی تدریجی جمعیتی هموار کرد که در پی آن مسلمانان، به‌ویژه در شرق، به اکثریت بدل شدند. [۳] حکومت استعماری بریتانیا با سیاست «تفرقه بینداز و حکومت کن» و مطالبه مسلم‌لیگ سراسری هند برای میهن‌های جداگانه مسلمانان در قطعنامه لاهور ۱۹۴۰، چارچوب تقسیم هند در ۱۹۴۷ را تعیین کرد. خط رادکلیف شبه‌قاره را تقسیم کرد، اما بنگال و پنجاب سنگین‌ترین بها را پرداختند و پیامدهای آن تا امروز پیداست. ایالت بنگال به دو بخش تقسیم شد و بخش شرقی آن، بنگال شرقی، بخشی از پاکستان شد.
با تشکیل پاکستان در ۱۹۴۷، وضعیت اقلیت‌ها، به‌ویژه هندوها، به موضوعی مورد مناقشه بدل شد. برخلاف هند که چارچوب قانون اساسیِ سکولاری را پذیرفت که همه ادیان و هویت‌ها را در بر می‌گرفت، پاکستان ظرف ۱۹ ماه پس از تشکیل خود «قطعنامه اهداف» (Objectives Resolution) را در ۱۲ مارس ۱۹۴۹ تصویب کرد؛ سندی بنیادین برای قوانین اساسی بعدی این کشور که اعلام می‌کرد حاکمیت از آنِ خداوند است و اصول دموکراسی، آزادی، برابری، مدارا و عدالت اجتماعی باید «آن‌گونه که اسلام بیان کرده است» رعایت شود. [۴] قطعنامه به حقوق اقلیت‌ها هم پرداخت و تصریح کرد که «تمهیدات کافی برای آنکه اقلیت‌ها آزادانه به دین خود باور داشته باشند و آن را به جا آورند و فرهنگ خود را توسعه دهند، فراهم خواهد شد.» [۵] با این حال، اعضای هندو در مجلس مؤسسان اعتراض کردند که مشروط کردن حقوق جهان‌شمول به اصول اسلامی، راه را برای دولتی در ماهیتِ خود دین‌سالار هموار می‌کند؛ دولتی با دو سطح شهروندی که در آن اقلیت‌ها به گروه‌هایی نیازمند «حمایت» تقلیل می‌یابند. [۶]
پاکستانِ پس از جناح بدین‌ترتیب بیش از پیش به سوی دولتی با تعریف دینی حرکت کرد؛ روندی که در قانون اساسی ۱۹۵۶ تثبیت شد. این قانون اساسی پاکستان را جمهوری اسلامی اعلام کرد و مقام ریاست کشور را به مسلمانان اختصاص داد. [۷] قانون اساسی با وجود مخالفت همه احزاب اقلیت هندو و عوامی‌لیگ، بزرگ‌ترین حزب مسلمان در پاکستان شرقی، در ۲۹ فوریه ۱۹۵۶ تصویب شد. [۸] حکومت نظامی که در اکتبر ۱۹۵۸ برقرار شد، قانون اساسی و به‌تبع آن حقوق بنیادین و تضمین‌های اقلیت‌ها را که قانون اساسی وعده می‌داد لغو کرد. [۹] نظام «دموکراسی‌های پایه» که در ۱۹۵۹ معرفی شد، قدرت سیاسی هندوها را بیش از پیش محدود کرد و قانون اساسی ۱۹۶۲ که نظام سیاسی را زیر کنترل شدید متمرکز قرار داد، بار دیگر آن را تضعیف کرد. [۱۰]
با این حال، افول جایگاه هندوها در پاکستان شرقی به کنار گذاشته‌شدن از قانون اساسی محدود نبود. خشونت‌های فرقه‌ای در سراسر دهه‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ بارها تکرار شد، با مداخله اندک دولت، و موج‌های دوره‌ایِ کوچ گسترده هندوها را برانگیخت. [۱۱] تحقیر پاکستان شرقی از سوی حاکمیت پاکستان غربی در مجموعه‌ای از اقدامات تبعیض‌آمیز بازتاب یافت؛ از جمله تلاش برای تحمیل اردو به‌عنوان تنها زبان رسمی، نابرابری اقتصادی و حاشیه‌رانی سیاسی، عواملی که زمینه را برای برآمدن ناسیونالیسم بنگالی فراهم کرد. [۱۲] نگاه حاکمیت به زبان و فرهنگ بنگالی به‌عنوان پدیده‌ای «هندوشده»، که ممنوعیت آثار رابیندرانات تاگور در رسانه‌های دولتی در ۱۹۶۷ نمونه بارز آن بود، همراه با بدگمانی نسبت به «نفوذ پنهان» هندوها در پس ناسیونالیسم بنگالی، به هدف‌گیری نظام‌مند هندوهای بنگالی انجامید؛ روندی که در جنگ استقلال ۱۹۷۱ به اوج رسید. [۱۳]
از آغاز عملیات «سرچ‌لایت» در ۲۵ مارس ۱۹۷۱، هندوها به‌طور خاص هدف ارتش پاکستان قرار گرفتند؛ ارتشی که برای کشتن آنان و بیرون راندنشان از پاکستان شرقی دست به کشتارهای جمعی زد. کشتار حدود ۱۰ هزار نفر در چوکناگار (خولنا) و بیش از ۲ هزار نفر در داکرا (باگرهات)، عمدتاً هندوهایی که می‌کوشیدند از مرز بگذرند، کشتار بیش از ۲۵ هزار هندو در سه ماه نخست پس از عملیات سرچ‌لایت، و شواهد مربوط به دست‌کم ۴۲ رویداد در سراسر کشور که در آنها هندوها به‌طور ویژه هدف قرار گرفتند، بخشی از تاریخ نسل‌کشی ۱۹۷۱ است که اغلب نادیده گرفته می‌شود. [۱۴]
در ۶ آوریل ۱۹۷۱، آرچر بلاد، سرکنسول آمریکا در داکا، تلگرافی به واشینگتن فرستاد که به «تلگراف بلاد» مشهور شد؛ تلگرافی که در آن با سیاست آمریکا مخالفت کرد و اقدامات ارتش علیه بنگالی‌ها و هندوها را شرح داد. او در این تلگراف دولت خود را به چیزی متهم کرد که «بسیاری آن را ورشکستگی اخلاقی خواهند دانست»، زیرا در کنار متحد جنگ سرد خود، پاکستان، ایستاده و در برابر نسل‌کشی سکوت کرده بود. [۱۵] بلاد در تلگراف دیگری در ۸ آوریل ۱۹۷۱ نوشت که «واژه ‹نسل‌کشی› کاملاً بر [این] گزینش عریان، حساب‌شده و گسترده هندوها برای رفتار ویژه صدق می‌کند.» [۱۶]
الگوی پیوسته دگرگونی جمعیتی
دگرگونی جمعیتی جمعیت هندو را می‌توان به دو مرحله تقسیم کرد: الف) کاهش شدید و فاجعه‌بار ناشی از خشونت‌های فرقه‌ایِ مقطعی میان سال‌های ۱۹۴۷ تا ۱۹۷۱، و ب) کاهش پیوسته اما تدریجی پس از استقلال بنگلادش. تقسیم هند موج کوچ گسترده‌ای را برانگیخت: تا سال ۱۹۵۱، سرشماری هند حدود ۲٫۵ میلیون نفر آواره از پاکستان شرقی را ثبت کرد که اکثریت قاطع آنان هندو بودند. [۱۷] سهم هندوها از جمعیت بنگال شرقی از ۲۸ درصد در سرشماری ۱۹۴۱ به ۲۲ درصد در سرشماری ۱۹۵۱ کاهش یافت. [۱۸] این کوچ با تقسیم هند پایان نیافت، زیرا پاکستان شرقی در دوران حکومت پاکستان همچنان درگیر موج‌های خشونت فرقه‌ای بود. شورش‌های ۱۹۴۹–۵۰ علیه هندوها، که از خولنا و راجشاهی آغاز شد و به داکا، باریسال، میمنسینگ، سیلهت و چیتاگونگ گسترش یافت و مقام‌های دولتی به همدستی در آن متهم شدند، بازتاب واقعیت پس از تقسیم برای هندوهایی بود که ماندن در پاکستان را برگزیده بودند و موج‌های تازه‌ای از کوچ گسترده و بحرانی انسانی ایجاد کرد که به امضای پیمان نهرو، لیاقت در ۸ آوریل ۱۹۵۰ انجامید. [۱۹] با این حال، پیمان کارساز نشد؛ بخشی به دلیل تغییر اوضاع سیاسی پاکستان، به‌ویژه ترور لیاقت علی خان در ۱۹۵۱، و بخشی نیز به این دلیل که سازوکارهای نیرومندی برای نظارت و اجرای مفاد آن نداشت. خشونت فرقه‌ای بار دیگر در ۱۹۶۴ در واکنش به رویداد حضرت‌بال در کشمیر شعله‌ور شد و به کشتار هندوها و موج دیگری از کوچ انجامید. [۲۰] مهاجرت اجباری در جریان جنگ استقلال ۱۹۷۱ ادامه یافت؛ نزدیک به ۱۰ میلیون پناهنده به هند گریختند که بنا بر آمار دولت هند ۹۳ درصد آنان هندو بودند. [۲۱]
با این همه، تنها خشونت‌های فرقه‌ای عامل این دگرگونی جمعیتی نبود. قوانین تبعیض‌آمیز مالکیت، بازگشت مهاجران هندو به سرزمین مادری‌شان را دشوار کرد. «قانون مصادره اضطراری اموال بنگال شرقی» مصوب ۱۹۴۸ و «قانون تخلیه‌کنندگان بنگال شرقی (اداره اموال غیرمنقول)» مصوب ۱۹۵۱ هندوهای گریخته را «تخلیه‌کننده» تلقی می‌کردند و به دولت اختیارات گسترده‌ای می‌دادند تا اموال غیرمنقول را، موقت یا دائمی، با کمترین نظارت مصادره و تصاحب کند. [۲۲] «قانون جلوگیری از انتقال اموال و خارج کردن اسناد و مدارک» مصوب ۱۹۵۲ انتقال املاک را در جریان تملک دولتی بیش از پیش محدود کرد و مانع از آن شد که طبقه زمیندار (زمیندار) که به‌طور نامتناسبی هندو بود، زمین‌های خود را بفروشد. [۲۳] «فرمان اموال دشمن (حضانت و ثبت)» مصوب ۱۹۶۵ که در جریان جنگ هند و پاکستان در همان سال صادر شد، به دولت اجازه داد زمین‌های متعلق به هندوهایی را که به هند، که اکنون کشور دشمن شمرده می‌شد، رفته بودند تصاحب کند و به‌طور ضمنی جمعیت هندو را با دشمن پاکستان پیوند زد. [۲۴]
پس از استقلال بنگلادش، جمعیت هندو به دلیل عوامل اجتماعی-سیاسی، اقتصادی و حقوقی، و نیز قوانین تبعیض‌آمیز مالکیت که همچنان باقی مانده بود، به کاهش خود ادامه داد. هرچند قانون اموال دشمن رسماً در ۱۹۷۴ لغو شد، قانونِ لغوکننده، یعنی «قانون اموال دشمن (ادامه مقررات اضطراری) (لغو)» مصوب ۱۹۷۴، اموال «دشمن» را به دولت منتقل کرد و آنچه را به «قانون اموال واگذارشده» (Vested Property Act) معروف شد پدید آورد. [۲۵] این قانون عمدتاً علیه هندوها به کار رفته است، از جمله هندوهایی که در بنگلادش مانده بودند. بنا بر پژوهشی در سال ۲۰۰۸ به سرپرستی ابوالبرکت، هندوها میان سال‌های ۱۹۶۵ تا ۲۰۰۶ حدود ۲٫۶ میلیون جریب زمین از دست دادند که حدود ۱٫۲ میلیون خانوار را متأثر کرد. [۲۶] بنابراین، قوانین اموال دشمن و اموال واگذارشده در سلب مالکیت هندوها از زمین اجدادی‌شان و حاشیه‌رانی اقتصادی این جامعه نقشی محوری داشت و بر عوامل پشت افول چشمگیر جمعیتی آنان پس از ۱۹۷۱ افزود. سهم هندوها از جمعیت از ۱۳٫۵۴ درصد در ۱۹۷۴ به ۱۲٫۱۳ درصد در ۱۹۸۱، ۱۰٫۵۲ درصد در ۱۹۹۱، ۹٫۳۴ درصد در ۲۰۰۱، ۸٫۵۴ درصد در ۲۰۱۱ و ۷٫۹۵ درصد در ۲۰۲۲، آخرین سرشماری، کاهش یافت. [۲۷]
به حاشیه راندن پس از ۱۹۷۱
پس از استقلال، بنگلادش به جمهوری‌ای سکولار تبدیل شد. قانون اساسی این کشور، که در ۴ نوامبر ۱۹۷۲ تصویب شد، بر چهار اصل بنیادین استوار بود، ناسیونالیسم، سوسیالیسم، دموکراسی و سکولاریسم، با هدف فراگیر کردن کشور تازه‌تأسیس از راه برچیدن فرقه‌گرایی در همه اشکال آن و استفاده سیاسی از دین. قانون اساسی برابری در برابر قانون (ماده ۲۷)، عدم تبعیض بر پایه دین (ماده ۲۸) و آزادی دین (ماده ۴۱) را تضمین می‌کرد، هرچند هیچ مقرره ویژه‌ای برای حمایت از اقلیت‌ها نداشت. [۲۸] با وجود این تضمین‌ها، هندوها، بزرگ‌ترین اقلیت کشور، همچنان در عرصه‌های حقوقی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی با حاشیه‌رانی نظام‌مند روبه‌رو بودند.
اسلامی‌سازی قانون اساسی در دوره ریاست‌جمهوری ضیاءالرحمان آغاز شد؛ زمانی که اعلامیه‌ای در ۱۹۷۷ واژه «سکولاریسم» را از قانون اساسی حذف و عبارت «اعتماد و ایمان مطلق به الله متعال» را اضافه کرد و به آن رنگ‌وبویی دینی داد. [۲۹] رئیس‌جمهور حسین محمد ارشاد یک گام فراتر رفت و در ۱۹۸۸ با متمم هشتم، که ماده ۲الف را افزود، اسلام را دین رسمی کشور کرد. [۳۰] هرچند متمم پانزدهم در ۲۰۱۱ «سکولاریسم» را بازگرداند، قانون اساسی اسلام را به‌عنوان دین رسمی حفظ کرد و هم‌زمان وعده جایگاه برابر و حقوق برابر در عمل به دیگر ادیان را داد. [۳۱] افزون بر این، سکولاریسم فقط یکی از اصول بنیادین سیاست دولت است که بر پایه ماده ۸(۲) قابلیت اجرا در دادگاه ندارد؛ تناقضی قانون اساسی که اقلیت‌ها را میان اسلام‌گرایی و سکولاریسم گرفتار می‌کند. [۳۲] این سازوکار بار دیگر در حال دگرگونی است. در ژانویه ۲۰۲۵، کمیسیون اصلاح قانون اساسی توصیه کرد سکولاریسم از اصول بنیادین حذف شود و «منشور ملی ژوئیه» که در فوریه ۲۰۲۶ با همه‌پرسی تصویب شد، این اصول را حول «برابری، کرامت انسانی، عدالت اجتماعی، و آزادی و همزیستی دینی» بازتعریف می‌کند. [۳۳]
این الگو به دلیل ضعف‌های ساختاری‌اش نتوانست هندوها را از حاشیه‌رانی مصون بدارد. فرودستی حقوقی و افول جمعیتی به‌روشنی در نمایندگی سیاسی بازتاب یافته است؛ جایی که هندوها همچنان کم‌نماینده‌اند و صدای سیاسی مستقل چندانی ندارند. [۳۴] از زمان بازگشت بنگلادش به دموکراسی پارلمانی در ۱۹۹۱، نمایندگی هندوها پراکنده، ناچیز و وابسته به اراده احزاب حاکم بوده است. پارلمان در ۱۹۹۱ شش نماینده هندو داشت، در ۱۹۹۶ پنج، در ۲۰۰۱ سه و در ۲۰۰۸ ده نماینده. این شمار پس از ۲۰۱۴ به ۱۴ افزایش یافت و در ۲۰۱۸ و ۲۰۲۴ به ۱۷ نفر رسید، که بالاترین رقم در تاریخ کشور است، هرچند همچنان بسیار پایین‌تر از سهم این جامعه از جمعیت است. [۳۵]
خشونت علیه هندوها
پس از ترور شیخ مجیب‌الرحمان در ۱۹۷۵، بنگلادش دوره‌ای طولانی از حکومت نظامی را از سر گذراند که هم‌زمان شاهد رشد پیوسته جناح‌های اسلام‌گرای کشور بود. تغییرات قانون اساسیِ این دوره، که پیش‌تر به آن اشاره شد، دولت را از اصول سکولار خود دور کرد، زیرا حاکمان نظامی برای کسب مشروعیت، اسلام‌گرایان را در ساخت قدرت جا دادند. [۳۶] از اواخر دهه ۱۹۸۰ و به‌ویژه در دهه‌های ۱۹۹۰ و ۲۰۰۰، بنگلادش با افراط‌گرایی دینی دست‌وپنجه نرم کرد، زیرا گروه‌های شبه‌نظامی پدید آمدند؛ از جمله Harkat-ul-Jihad-al-Islami Bangladesh (HuJI-B)، Jamaat-ul-Mujahideen Bangladesh (JMB) و Jagrata Muslim Janata Bangladesh (JMJB)، در کنار Hizb ut-Tahrir پان‌اسلام‌گرا که در ۲۰۰۹ ممنوع شد. [۳۷] برخی از این گروه‌ها در پی دولتی اسلامی به سبک طالبان بودند و برخی دیگر برای برپایی خلافت تبلیغ می‌کردند. آنها با حکمرانی سکولار و دموکراتیک بنگلادش مخالف بودند و آنچه را «غیراسلامی» می‌دانستند هدف می‌گرفتند؛ و در نتیجه، سنت‌های دینی و فرهنگی هندو و خود هندوها نیز در دایره هدف آنان قرار می‌گرفتند. [۳۸]
گذاشتن سنگ بنای معبد رام در آیودیای هند در ۱۹۸۹، که از سوی بخش‌هایی از مسلمانان بنگلادشی حمله‌ای به دین‌شان تلقی شد، به خشونت علیه هندوها در بنگلادش انجامید؛ از جمله آتش‌زدن مغازه‌های متعلق به هندوها و تخریب معابد در نرسینگدی. [۳۹] در اکتبر و نوامبر ۱۹۹۰، گزارش‌های نادرست مبنی بر تخریب مسجد بابری، موج تازه‌ای از حمله به خانه‌ها، مغازه‌ها و معابد هندوها را در داکا، چیتاگونگ و جاهای دیگر برانگیخت. [۴۰] گزارش‌های هم‌زمانِ خبرگزاری آسوشیتدپرس شمار تلفات را دو کشته و حدود ۳۵۰ زخمی اعلام کرد و این خشونت‌ها همچنین به آزار هندوها و دست‌اندازی به اموال آنان در سراسر کشور انجامید. [۴۱] تخریب مسجد بابری در دسامبر ۱۹۹۲ سپس موج دیگری از خشونت را در بنگلادش برانگیخت، ناامنی هندوها را تشدید کرد و به مهاجرت آنان دامن زد. [۴۲]
پس از انتخابات سراسری ۲۰۰۱، که به تغییر دولت انجامید، هندوها به هدف اصلی خشونت‌های پس از انتخابات بدل شدند، زیرا به‌طور گسترده پایگاه رأی عوامی‌لیگ شمرده می‌شوند. کمیسیون شهاب‌الدین، یک کمیسیون تحقیق قضایی، در ۲۰۱۱ گزارشی درباره این خشونت‌ها ارائه کرد و گزارش در ۲۰۱۴ در Bangladesh Gazette منتشر شد. این کمیسیون ۵٬۵۷۱ شکایت دریافت کرد و ۳٬۶۲۵ مورد از آنها را برای بازه زمانی fromOctober 1, 2001, to December 31, 2002 پذیرفت. از این میان، ۳۵۵ قتل سیاسی و ۳٬۲۷۰ مورد تجاوز، تجاوز گروهی، ضرب‌وجرح، سرقت و دیگر جرایم سنگین را ثبت کرد. تنها ۲۲۱ مورد از شکایات پذیرفته‌شده به‌عنوان پرونده پلیسی ثبت شده بود و ۱۹۴ مورد به کیفرخواست انجامید. کمیسیون در میان اشکال این آزارها، دست‌اندازی به اموال معابد، تخریب مجسمه‌های خدایان و هتک حرمت اشیای مقدس را برشمرد و دریافت که آزار دینی اقلیت‌ها در مناطق روستایی بخش‌های باریسال، خولنا و چیتاگونگ شدیدترین بوده است. [۴۳] پس از این دوره، گزارش آزادی دینی وزارت خارجه آمریکا در ۲۰۰۴ کشته شدن ۱۱ عضو یک خانواده هندو را ثبت کرد که در نوامبر ۲۰۰۳ در بانشخالی چیتاگونگ، هنگامی که آتش‌افروزان خانه‌شان را به آتش کشیدند، زنده‌زنده سوختند. [۴۴]
حملات اسلام‌گرایان به جشنواره‌های فرهنگی به آغاز هزاره جدید برمی‌گردد؛ برجسته‌ترین نمونه، بمب‌گذاری در مراسم «پوهلا بایشاخ» (سال نوی بنگالی) در رامنا باتامولِ داکا در ۱۴ آوریل ۲۰۰۱ بود که ۱۰ نفر را کشت. [۴۵] حملات به هندوها در سال ۲۰۱۳ به‌طور چشمگیری اوج گرفت، پس از آنکه دادگاه بین‌المللی جنایات در ۲۸ فوریه، دلوار حسین سعیدی، رهبر جماعت اسلامی، را به اعدام محکوم کرد. بنا بر گزارش «عین و سالیش کندرو» (Ain o Salish Kendra، ASK)، در طول آن سال ۱۸۷ خانه هندوها، ۱۶۲ کسب‌وکار و ۸۹ معبد هدف حمله قرار گرفت، غارت شد یا به آتش کشیده شد. [۴۶] حملات مسلحانه گروه‌های اسلام‌گرا نیز در ابعادی گسترده از سر گرفته شد و در سال‌های ۲۰۱۵–۱۶ به اوج رسید. تنها در سال ۲۰۱۶، دو روحانی هندو و یک کارگر معبد کشته شدند، همراه با یک خیاط هندو و یک کارگر آشرام. [۴۷] داعش مسئولیت چند مورد از این قتل‌ها را بر عهده گرفت، هرچند دولت وقت حضور داعش در کشور را انکار می‌کرد و شبه‌نظامیان داخلی را مقصر می‌دانست. [۴۸] شایعات آنلاین درباره توهین به مقدسات نیز خشونت‌های گسترده فرقه‌ایِ اوباش‌محور را شعله‌ور می‌کرد، چنان‌که در ناصرنگر در اکتبر ۲۰۱۶، به دنبال یک پست فیسبوک منسوب به یک مرد هندو که بازپرسان بعدها هیچ مدرکی علیه او نیافتند، ۱۵ معبد و بیش از ۱۰۰ خانه هدف حمله قرار گرفت. [۴۹] حمله به «دورگا پوجا» (یکی از مهم‌ترین اعیاد هندوها)، از جمله تخریب بت‌ها و پانْدال‌ها، به یکی از ویژگی‌های تکرارشونده این دوره بدل شد. [۵۰] هماهنگ‌ترین موج خشونت در اکتبر ۲۰۲۱ رخ داد، زمانی که یک نسخه قرآن در پانْدال پوجا در کومیلا گذاشته شد (پلیس بعدها عامل را مردی مسلمان شناسایی کرد) و این اقدام موجی از خشونت را در مناطقی چون چاندپور، نواخالی و رنگپور به راه انداخت. [۵۱] دست‌کم هفت نفر کشته شدند که چهار نفرشان زمانی جان باختند که پلیس در چاندپور به سوی جمعیت تیراندازی کرد، و ASK میان ژانویه ۲۰۱۳ تا سپتامبر ۲۰۲۱ تعداد ۳٬۶۷۹ حمله به جامعه هندو را ثبت کرده است. [۵۲]
قیام ژوئیه و دولت موقت: آسیب‌پذیری فزاینده هندوها
قیام ژوئیه ۲۰۲۴ که به ۱۵ سال حکومت شیخ حسینه پایان داد، وعده «بنگلادشی نو» بر پایه کثرت‌گرایی، عدالت و دموکراسی را می‌داد. اما تحولات اولیه، واقعیتی متفاوت را برای هندوهای بنگلادش آشکار کرد؛ آنها با اتهام هواداری از عوامی لیگ، هدف حملات اوباش به خانه‌ها، کسب‌وکارها و عبادتگاه‌های خود قرار گرفتند. بدین‌ترتیب، بنگلادشِ پس از قیام برای بزرگ‌ترین اقلیت دینی کشور بار دیگر ناامنی به همراه آورد؛ ناامنی‌ای که با خشونت فرقه‌ای، اوج‌گیری دوباره اسلام‌گرایان و دولتی موقت که عمدتاً وجود خشونت فرقه‌ای را مسئله‌ای قابل اعتنا نمی‌دانست، شناخته می‌شد. [۵۳]
بنا بر گزارش «شورای وحدت هندو، بودایی و مسیحی بنگلادش» (Bangladesh Hindu Buddhist Christian Unity Council، BHBCUC)، نهاد اصلی مدافع حقوق اقلیت‌ها در این کشور، بنگلادش میان ۴ تا ۲۰ اوت ۲۰۲۴ شاهد ۲٬۰۱۰ مورد خشونت فرقه‌ای بود و تا پایان همان سال ۱۳۲ مورد دیگر نیز رخ داد؛ موضوعی که پرسش‌های جدی درباره نظم و قانون پیش کشید. [۵۴] خشونت در سال ۲۰۲۵ هم ادامه یافت. این شورا در نیمه نخست آن سال ۲۵۸ مورد را ثبت کرد و در مجموع، میان اوت ۲۰۲۴ تا ژوئن ۲۰۲۵ عدد ۲٬۴۴۲ را گزارش داد. [۵۵] برای کل سال ۲۰۲۵، شورا ۵۲۲ رویداد فرقه‌ای و ۶۶ کشته را گزارش کرد و پس از آن، میان ۱ تا ۲۷ ژانویه ۲۰۲۶، ۴۲ رویداد از جمله ۱۱ قتل ثبت شد. [۵۶] ASK که با معیارهای محدودتری شمارش می‌کند، در سال ۲۰۲۵ تعداد ۲۰۶ رویدادِ هدف‌گرفته علیه هندوها، از جمله ۶۴ حمله به بت‌ها، را مستند کرد. [۵۷] در ژوئیه ۲۰۲۵، جمعیتی خشمگین در روستای آلدادپور بالاپارا در گانگاچارای رنگپور، به بهانه یک پست ادعایی در فیسبوک، خانه‌های هندوها را تخریب و غارت کرد. هرچند پرونده‌ای علیه حدود ۱٬۰۰۰ تا ۱٬۲۰۰ مهاجم ناشناس تشکیل شد، در ابتدا فقط پنج نفر بازداشت شدند. [۵۸] در دسامبر ۲۰۲۵، دیپو چاندرا داس، کارگر هندوی صنعت پوشاک در بهالوکای میمنسینگ، به اتهام اثبات‌نشده توهین به مقدسات، به دست جمعیتی خشمگین تا سرحد مرگ کتک خورد. مهاجمان جسد او را به آتش کشیدند؛ نمونه‌ای تکان‌دهنده از اینکه چگونه هندوهای بنگلادش از مسیر شایعات توهین به مقدسات هدف قرار می‌گیرند. [۵۹] «کنگره حقوق بشر برای اقلیت‌های بنگلادش» (Human Rights Congress for Bangladesh Minorities) میان ژانویه و نوامبر ۲۰۲۵ تعداد ۷۳ رویداد مرتبط با توهین به مقدسات را در ۳۲ منطقه مستند کرد. [۶۰]
آیین‌های دینی و فرهنگی نیز زیر فشار اسلام‌گرایان قرار گرفت. پیش از دورگا پوجا در سال ۲۰۲۴، معابد و کمیته‌های پوجا در داکوپِ خولنا نامه‌های بی‌امضایی دریافت کردند که در آنها از هرکدام ۵ لاک تاکا (حدود ۴٬۲۰۰ دلار آمریکا) به‌عنوان بهای برگزاری آرام مراسم طلب شده بود؛ مطالبه پول در ازای «حمایت» که منطق جزیه را تداعی می‌کند. [۶۱] پلیس در جریان این جشن ۳۵ رویداد ناگوار ثبت کرد و بطریِ پر از بنزین به سوی یک ماندپ پوجا در تانتی‌بازارِ داکای قدیم پرتاب شد. [۶۲] سنت‌های فرهنگی نیز هدف قرار گرفت. جشنواره‌ای به افتخار لالون، عارف بنگالی، در نارایانگنج در نوامبر ۲۰۲۴ لغو شد، پس از آنکه گروه‌هایی که خود را «توحیدی جنتا» (Tawhidi Janata، «هواداران توحید») می‌نامیدند، همراه با حفاظت اسلام، تهدید کردند «همه‌چیز را به آتش می‌کشند». از آن پس، جشنواره لالون، بسنته اوتشب و دیگر جشنواره‌ها با موانع مشابهی روبه‌رو شده‌اند. [۶۳]
مناقشه اصلی به این برمی‌گشت که دولت موقت چنین رویدادهایی را نه خشونت فرقه‌ای، بلکه خشونت سیاسی می‌نامید. دولت به رهبری محمد یونس، مشاور ارشد، بارها گزارش‌های خشونت فرقه‌ای را «اغراق‌آمیز» خواند و در آمار خودِ دولت برای سال ۲۰۲۵، از ۶۴۵ رویداد مرتبط با اقلیت‌ها فقط ۷۱ مورد «فرقه‌ای» طبقه‌بندی شد؛ رقمی که شورای وحدت آن را نپذیرفت. [۶۴] در مقابل، کمیسیون آمریکایی آزادی دینی بین‌المللی (USCIRF) گزارش داد که نگرانی‌ها درباره آزادی دینی در بنگلادش همچنان ادامه دارد و در سال ۲۰۲۵ چند رویداد نگران‌کننده رخ داده است. [۶۵] دولت موقت با سیاسی خواندن حملات فرقه‌ای، بر این فرض که هندوها وفادارِ عوامی لیگ‌اند، در طول یک سال و نیم دوره فعالیت خود با توجیه رویدادهای فرقه‌ای رو به وخامت، به هندوها آسیب بیشتری زد.
دولت موقت با بازگشایی فضای سیاسی به روی اسلام‌گرایان، آسیب‌پذیری اقلیت‌ها را بیش از پیش تشدید کرد. در مارس ۲۰۲۵، حزب التحریر که ممنوع است، «راهپیمایی برای خلافت» را به‌صورت عمومی در داکا برگزار کرد و خواستار برپایی خلافت اسلامی شد. [۶۶] در مه ۲۰۲۵، حفاظت اسلام خواستار تقویت ایمان اسلامی در قانون اساسی و رد کثرت‌گرایی شد، همراه با مجازات سخت برای توهین به مقدسات. [۶۷] کارنامه چنین گروه‌هایی در بنگلادش برای اقلیت‌ها مایه نگرانی است. در مارس ۲۰۲۱، هواداران حفاظت به روستای هندونشین نواگاون در شالّای سوناماگنج حمله کردند و به ۸۹ خانه و هشت معبد خسارت زدند. حفاظت همچنین راهپیمایی «مانگل شوبهاجاترا»ی پوهلا بایشاخ را که در نخستین روز سال نوی هندو برگزار می‌شود، «آیینی هندو» و «حرام» خوانده است. [۶۸]
دولت موقت که برای اجرای اصلاحات شکل گرفته بود، هیچ کمیسیون اصلاحی‌ای که به‌طور اختصاصی به اقلیت‌ها بپردازد ایجاد نکرد. شورای وحدت که مدت‌ها خواستار قانون حمایت از اقلیت‌ها، قانون ضد تبعیض، کمیسیون ملی اقلیت‌ها و بازگرداندن درست اموال توقیفی بود، شکایت کرد که درخواست‌هایش برای داشتن نماینده در روند اصلاحات رد شده است. [۶۹] «منشور ملی ژوئیه» که کمیسیون اجماع ملی با مشارکت حدود ۳۰ حزب سیاسی تدوین کرد، پیشنهاد داد اصول بنیادین دولت، به جای سکولاریسم، بر محور «برابری، کرامت انسانی، عدالت اجتماعی و آزادی و همزیستی دینی» بازتعریف شود، بی‌آنکه توضیح دهد اصلاحات چگونه به تبعیض مبتنی بر دین پایان خواهد داد. [۷۰] در همین حال، بازداشت چینمای کریشنا داس، راهب هندو، در نوامبر ۲۰۲۴ به اتهام اقدام علیه امنیت کشور، که رهبری تجمعاتی را برای مطالبه عدالت درباره حملات هدفمند علیه هندوها بر عهده داشت، نگرانی‌هایی را که هندوها از زمان قیام ژوئیه مطرح کرده بودند، مشروعیت بخشید. [۷۱]
وضعیت کنونی
انتخابات سراسری فوریه ۲۰۲۶ حزب ملی‌گرای بنگلادش (BNP) را به قدرت رساند و ائتلاف به رهبری جماعت اسلامی را شکست داد. تنها دو نماینده هندو به مجلس راه یافتند که هر دو از BNP بودند و یکی از آنها، نیتای روی چادهوری، وزیر امور فرهنگی شد. [۷۲] دولت جدید متعهد شده است از اقلیت‌ها حمایت کند و کشور را برای پیروان همه ادیان امن سازد. [۷۳]
با این همه، شورای وحدت در فوریه ۲۰۲۶، ماه برگزاری انتخابات، ۵۰ رویداد از جمله هشت قتل و یک تجاوز را ثبت کرد و در سه‌ماهه نخست همان سال ۱۳۳ رویداد. [۷۴] این شورا در نیمه نخست ۲۰۲۶ تعداد ۲۵۷ رویداد ثبت کرد که در ۴۰ رویداد آن ۴۴ نفر کشته شدند، به‌علاوه پنج مورد خشونت علیه زنان، ۶۲ حمله به عبادتگاه‌ها و ۴۷ حمله به خانه‌ها و کسب‌وکارها. [۷۵] هرچند میزان کلی خشونت همچنان بسیار پایین‌تر از اوج سال ۲۰۲۴ است، شورا الگوی خشونت را تا حد زیادی نسبت به سال ۲۰۲۵ بدون تغییر دانست. [۷۶] ASK میان ژانویه و اوت ۲۰۲۶ تعداد ۳۲ حمله به هندوها را گزارش کرد و «بنیاد ماناباذیکار سانسکریتی» (Manabadhikar Sanskriti Foundation، MSF) تنها در سپتامبر ۲۰۲۶ تعداد ۱۰ مورد تخریب بت‌ها را ثبت کرد. [۷۷]
در ژوئن ۲۰۲۶، کمیته معبد در پالاشباریِ گایباندا، پس از اعتراض‌ها و اولتیماتوم ۷۲ ساعته «انجمن امام و علما»ی محلی، ساخت مجسمه ۸۱ فوتیِ رام را با استناد به ضرورت حفظ «همزیستی فرقه‌ای» متوقف کرد. [۷۸] در ژوئیه ۲۰۲۶، هریداس چاندرا تارانی داس، فردِ پشت طرح ساخت این مجسمه، در پرونده‌ای مربوط به پول‌شویی بازداشت شد. شورای وحدت این بازداشت را «تأسف‌بار و غیرقابل‌پذیرش» خواند و یادآور شد کسانی که به پراکندن نفرت فرقه‌ای بر سر این مجسمه متهم بودند، با هیچ اقدامی روبه‌رو نشدند. [۷۹]
شورای وحدت منشوری هشت‌ماده‌ای از مطالبات را پیش روی دولت گذاشته است، از جمله قانون حمایت از اقلیت‌ها، کمیسیون ملی اقلیت‌ها و وزارتخانه‌ای برای اقلیت‌ها، که دولت هنوز علناً به آن پاسخ نداده است. [۸۰] تا اینجا، دولت BNP بیجون کانتی سرکار را به‌عنوان دستیار ویژه نخست‌وزیر در امور هندوها، بوداییان، مسیحیان و اقلیت‌های قومی منصوب کرده، امنیت تشدیدشده در جریان دورگا پوجا را وعده داده، تعطیلات این مراسم را به پنج روز افزایش داده و کمک مالی خود به «صندوق رفاه دینی هندوها» را بالا برده است. [۸۱]
نتیجه‌گیری
گرچه نظام رسمی ذمه دیگر وجود ندارد، وضعیت آسیب‌پذیر هندوها، که در کاهش جمعیتی، محرومیت حقوقی و اقتصادی، به حاشیه رانده‌شدن سیاسی و قرار گرفتن مداوم در معرض خشونت فرقه‌ای دیده می‌شود، به شرایطی می‌انجامد که در عمل به «ذمی‌بودگی» شباهت دارد. در هر گذار سیاسی، از حکومت پاکستان تا آزادی ۱۹۷۱ و اکنون بنگلادشِ پس از قیام، اقلیت هندو با آسیب‌پذیری تازه‌ای روبه‌رو بوده و نظام سیاسی هم عمدتاً با آن مانند یک بانک رأی رفتار کرده است. با اوج‌گیری اسلام‌گرایان، فراخوان‌ها برای اسلامی‌کردن قانون اساسی دوباره وارد گفتمان سیاسی شده و بیم بازگشت ذمه را نه فقط در عمل، بلکه در قانون برانگیخته است. با پیش بردن اصلاحات قانون اساسی از سوی دولت BNP، نگاه‌ها به این دوخته می‌شود که آیا دولت به تعهدهایش درباره حمایت از اقلیت‌ها و شهروندی برابر عمل می‌کند یا نه. اینکه هندوها از جایگاه «رعایای تحت حمایت» به شهروندان برابر برسند، کمتر به وعده‌ها و بیشتر به قوانین و نهادهایی بستگی دارد که حمایت را به یک حق بدل می‌کنند.
یادداشت‌ها
[۱] Anver M. Emon, Religious Pluralism and Islamic Law: Dhimmīs and Others in the Empire of Law (Oxford: Oxford University Press, 2012), https://academic.oup.com/book/33037 .
[۲] Bat Ye’or, The Dhimmi: Jews and Christians under Islam , trans. David Maisel, Paul Fenton, and David Littman, rev. and enl. English ed. (Rutherford, NJ: Fairleigh Dickinson University Press, 1985); Bat Ye’or, Islam and Dhimmitude: Where Civilizations Collide , trans. Miriam Kochan and David Littman (Madison, NJ: Fairleigh Dickinson University Press, 2002), https://search.worldcat.org/title/47054791 .
[۳] Richard M. Eaton, The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760 (Berkeley: University of California Press, 1993), https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft067n99v9 .
[۴] National Assembly of Pakistan, “Parliamentary History,” accessed October 6, 2026, https://www.na.gov.pk/en/content.php?id=75 ; The Constitution of the Islamic Republic of Pakistan , 8th ed., as modified up to May 31, 2018 (Islamabad: National Assembly of Pakistan, 2018), art. 2A and Annex (“The Objectives Resolution”), https://na.gov.pk/uploads/documents/63e602ca09b5d_461.pdf .
[۵] The Constitution of the Islamic Republic of Pakistan , 8th ed., as modified up to May 31, 2018 (Islamabad: National Assembly of Pakistan, 2018), art. 2A and Annex (“The Objectives Resolution”), https://na.gov.pk/uploads/documents/63e602ca09b5d_461.pdf .
[۶] Riaz Ahmad, “Pakistan’s First Constituent Assembly’s Efforts for the Making of Constitution, 1947–1954,” Pakistan Journal of History and Culture 23, no. 1 (2002): 1–37, https://nihcr.edu.pk/Latest_English_Journal/Pjhc%2023-1%202002/1-The%20first%20Constitutional%20Assembly.pdf ; ConstitutionNet, “Constitutional History of Pakistan,” International IDEA, accessed October 6, 2026, https://constitutionnet.org/country/pakistan .
[۷] National Assembly of Pakistan, “Parliamentary History,” accessed October 6, 2026, https://www.na.gov.pk/en/content.php?id=75 ; Iqbal Academy Pakistan, “The Constitution of 1956,” accessed October 6, 2026, https://www.allamaiqbal.com/webcont/393/TheConstitutionof1956.html .
[۸] ConstitutionNet, “Constitutional History of Pakistan,” International IDEA, accessed October 6, 2026, https://constitutionnet.org/country/pakistan .
[۹] National Assembly of Pakistan, “Parliamentary History,” accessed October 6, 2026, https://www.na.gov.pk/en/content.php?id=75 .
[۱۰] Peter R. Blood, ed., Pakistan: A Country Study , 6th ed. (Washington, DC: Federal Research Division, Library of Congress, 1995), s.v. “Ayub Khan, 1958–69,” https://countrystudies.us/pakistan/18.htm ; National Assembly of Pakistan, “Parliamentary History,” accessed October 6, 2026, https://www.na.gov.pk/en/content.php?id=75 .
[۱۱] International Commission of Jurists, Recurrent Exodus of Minorities from East Pakistan and Disturbances in India (Geneva: International Commission of Jurists, 1965), https://www.icj.org/resource/recurrent-exodus-of-minorities-from-east-pakistan-and-disturbances-in-india/ .
[۱۲] Shameem Reza, “Chronology of Important Events of Language Movement,” Prothom Alo (English), February 22, 2019, https://en.prothomalo.com/bangladesh/Chronology-of-important-events-of-Language .
[۱۳] Sharmin Joya, “She Went to Pakistan, Sang Rabindra Sangeet on Their National Television,” Daily Star (Dhaka), March 26, 2023, https://www.thedailystar.net/node/3280386 .
[۱۴] Probir Kumar Sarker, “Chronicling the Mass Hindu Killings in 1971,” Dhaka Tribune , October 27, 2021, https://www.dhakatribune.com/bangladesh/318541/chronicling-the-mass-hindu-killings-in-1971 .
[۱۵] “Telegram from the Consulate General in Dacca to the Department of State,” April 6, 1971, in Foreign Relations of the United States, 1969–1976 , vol. 11, South Asia Crisis, 1971 , ed. Louis J. Smith (Washington, DC: Government Printing Office, 2005), doc. 19, https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1969-76v11/d19 .
[۱۶] “Recognizing the Bangladesh Genocide of 1971, H.R. Res. 1430, 117th Cong.” (2022), quoting Blood’s telegram of April 8, 1971, https://www.congress.gov/bill/117th-congress/house-resolution/1430/text .
[۱۷] Kenneth Hill, William Seltzer, Jennifer Leaning, Saira J. Malik, and Sharon S. Russell, “The Demographic Impact of Partition: Bengal in 1947” (paper presented at the XXV International Population Conference of the International Union for the Scientific Study of Population, Tours, France, July 2005), table 2, https://ipc2005.popconf.org/papers/52236 . سرشماری ۱۹۵۱ هند حدود ۲٫۵۲ میلیون آواره از پاکستان شرقی را در منطقه شرقی هند ثبت کرد که ۲٫۰۶ میلیون تن از آنان در بنگال غربی بودند.
[۱۸] Shishir Moral, “Hindus in Bangladesh Decrease by 7.5 Million over 50 Years,” Prothom Alo (English), November 14, 2021, https://en.prothomalo.com/bangladesh/hindus-in-bangladesh-decrease-by-75-million-over-50-years .
[۱۹] Sekhar Bandyopadhyay and Anasua Basu Ray Chaudhury, In Search of Space: The Scheduled Caste Movement in West Bengal after Partition , Policies and Practices 59 (Kolkata: Mahanirban Calcutta Research Group, 2014), 4, https://mcrg.ac.in/PP59.pdf ; Jogendra Nath Mandal to Liaquat Ali Khan, October 8, 1950, reprinted in Shocking Revelations of Pakistan Atrocities on Minorities (America and India Feature and News Service, 1950), South Asian American Digital Archive, https://www.saada.org/item/20141106-3873 ; Jawaharlal Nehru to Chief Ministers, April 8, 1950, in Selected Works of Jawaharlal Nehru , 2nd ser., vol. 14, pt. 2 (New Delhi: Jawaharlal Nehru Memorial Fund), 445–47, Nehru Archive, accessed October 6, 2026, https://nehruarchive.in/documents/letters-to-chief-ministers-i-8-april-1950-gopnq6 .
[۲۰] International Commission of Jurists, Recurrent Exodus of Minorities from East Pakistan and Disturbances in India (Geneva: International Commission of Jurists, 1965), https://www.icj.org/resource/recurrent-exodus-of-minorities-from-east-pakistan-and-disturbances-in-india/ .
[۲۱] US General Accounting Office, United States Assistance for Pakistani Refugees in India , Report to Senator Edward M. Kennedy, B-173651 (Washington, DC: General Accounting Office, 1972), 1, 5, https://www.gao.gov/assets/b-173651-096575.pdf . این گزارش به ارقام دولت هند تا ۱۵ نوامبر ۱۹۷۱ استناد می‌کند: حدود ۹٫۸ میلیون پناهنده که ۹۳ درصد آنان هندو بودند.
[۲۲] Parvez Rahaman, “Jogendra’s Properties in Noakhali: Displacement and the Death of Hope,” Modern Asian Studies 58, no. 6 (2024): 1608–37, https://doi.org/10.1017/S0026749X24000489 .
[۲۳] The Prevention of Transfer of Property and Removal of Documents and Records Act, 1952, Laws of Bangladesh, Ministry of Law, Justice and Parliamentary Affairs, https://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-243.html .
[۲۴] Md. Abdul Hye v. Bangladesh and Others , Writ Petition No. 8932 of 2011, judgment of November 23, 2017, High Court Division, Supreme Court of Bangladesh, reported in 10 SCOB [2018] HCD 163, 163–89, https://supremecourt.gov.bd/resources/bulletin/10_SCOB_HD_12.pdf .
[۲۵] Md. Abdul Hye v. Bangladesh and Others , Writ Petition No. 8932 of 2011, judgment of November 23, 2017, High Court Division, Supreme Court of Bangladesh, reported in 10 SCOB [2018] HCD 163, 163–89, https://supremecourt.gov.bd/resources/bulletin/10_SCOB_HD_12.pdf .
[۲۶] خبرنگار، «هندوها از ۱۹۶۵ تا ۲۰۰۶ بیست‌وشش لک جریب زمین از دست دادند»، دیلی استار (داکا)، ۱۵ مه ۲۰۰۸، https://www.thedailystar.net/news-detail-36658 (گزارش از ابوالبرکت و دیگران، محرومیت اقلیت هندو در بنگلادش: زندگی با اموال متروکه، ۲۰۰۸)؛ گروه بین‌المللی حقوق اقلیت‌ها (Minority Rights Group International)، «هندوها»، در راهنمای جهانی اقلیت‌ها و مردمان بومی: بنگلادش، به‌روزرسانی ژوئیه ۲۰۱۸، https://minorityrights.org/communities/hindus/ .
[۲۷] اداره آمار بنگلادش، سرشماری جمعیت و مسکن ۲۰۲۲: گزارش ملی، جلد ۱ (داکا: بخش آمار و اطلاع‌رسانی، وزارت برنامه‌ریزی، نوامبر ۲۰۲۳)، «یافته‌های کلیدی سرشماری جمعیت و مسکن (۱۹۷۴–۲۰۲۲)»، https://file-khulna.portal.gov.bd/uploads/9445a99d-43fb-41cc-a28d-e2453697db8b//659/50b/1dc/65950b1dca846629329934.pdf .
[۲۸] قانون اساسی جمهوری خلق بنگلادش (مصوب ۴ نوامبر ۱۹۷۲)، مقدمه و اصول ۲الف، ۸، ۲۷، ۲۸، ۴۱، قوانین بنگلادش، وزارت قانون، دادگستری و امور پارلمانی، http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-367.html .
[۲۹] Md Jahid Hossain Bhuiyan، «مفهوم مناقشه‌برانگیز سکولاریسم و بنگلادش»، آمریکن جورنال آو کامپریتیو لا ۶۹، شماره ۳ (۲۰۲۱): ۳۹۹–۴۴۸، https://doi.org/10.1093/ajcl/avab014 .
[۳۰] گزارش آنلاین استار، «دادخواست چالش علیه اسلام به‌عنوان دین رسمی رد شد»، دیلی استار (داکا)، ۲۸ مارس ۲۰۱۶، https://www.thedailystar.net/city/islam-retains-status-state-religion-1200808 ؛ Md Jahid Hossain Bhuiyan، «مفهوم مناقشه‌برانگیز سکولاریسم و بنگلادش»، آمریکن جورنال آو کامپریتیو لا ۶۹، شماره ۳ (۲۰۲۱): ۳۹۹–۴۴۸، https://doi.org/10.1093/ajcl/avab014 .
[۳۱] گزارش آنلاین استار، «دادخواست چالش علیه اسلام به‌عنوان دین رسمی رد شد»، دیلی استار (داکا)، ۲۸ مارس ۲۰۱۶، https://www.thedailystar.net/city/islam-retains-status-state-religion-1200808 ؛ قانون اساسی جمهوری خلق بنگلادش (مصوب ۴ نوامبر ۱۹۷۲)، مقدمه و اصول ۲الف، ۸، ۲۷، ۲۸، ۴۱، قوانین بنگلادش، وزارت قانون، دادگستری و امور پارلمانی، http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-367.html .
[۳۲] قانون اساسی جمهوری خلق بنگلادش (مصوب ۴ نوامبر ۱۹۷۲)، مقدمه و اصول ۲الف، ۸، ۲۷، ۲۸، ۴۱، قوانین بنگلادش، وزارت قانون، دادگستری و امور پارلمانی، http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-367.html .
[۳۳] Ali Asif Shawon، «کمیسیون‌های اصلاحات حذف سکولاریسم و دیگر تغییرات عمده را پیشنهاد می‌کنند»، داکا تریبیون، ۱۵ ژانویه ۲۰۲۵، https://www.dhakatribune.com/bangladesh/370929/reform-commissions-suggest-dropping-secularism ؛ Mohiuddin Alamgir، «زمینه برای اصلاحات گسترده قانون اساسی فراهم شد»، دیلی استار (داکا)، ۱۸ اکتبر ۲۰۲۵، https://www.thedailystar.net/supplements/july-national-charter/news/groundwork-laid-sweeping-constitutional-reforms-4011941 ؛ Shaikh Shahrukh، «کمیسیون انتخابات: بی‌ان‌پی با ۲۰۹ کرسی پیروز شد، جماعت ۶۸ و ان‌سی‌پی ۶ کرسی گرفتند»، داکا تریبیون، ۱۳ فوریه ۲۰۲۶، https://www.dhakatribune.com/bangladesh/election/403276/bnp-sweeps-with-209-seats-jamaat-gets-68-ncp-6 .
[۳۴] گروه بین‌المللی حقوق اقلیت‌ها، «هندوها»، در راهنمای جهانی اقلیت‌ها و مردمان بومی: بنگلادش، به‌روزرسانی ژوئیه ۲۰۱۸، https://minorityrights.org/communities/hindus/ .
[۳۵] گروه بین‌المللی حقوق اقلیت‌ها، «هندوها»، در راهنمای جهانی اقلیت‌ها و مردمان بومی: بنگلادش، به‌روزرسانی ژوئیه ۲۰۱۸، https://minorityrights.org/communities/hindus/ ؛ Press Trust of India، «هندوها در میان چهار نماینده از جوامع اقلیت که به پارلمان بنگلادش راه یافتند»، ای‌تی‌وی بهارات، ۱۶ فوریه ۲۰۲۶، https://www.etvbharat.com/en/international/hindus-among-four-from-minority-communities-elected-to-bangladesh-parliament-enn26021600216 .
[۳۶] Md Jahid Hossain Bhuiyan، «مفهوم مناقشه‌برانگیز سکولاریسم و بنگلادش»، آمریکن جورنال آو کامپریتیو لا ۶۹، شماره ۳ (۲۰۲۱): ۳۹۹–۴۴۸، https://doi.org/10.1093/ajcl/avab014 .
[۳۷] Bruce Vaughn، افراط‌گرایی اسلام‌گرایانه در بنگلادش، گزارش CRS شماره RS22591 (واشینگتن دی‌سی: سرویس پژوهش‌های کنگره، ۳۱ ژانویه ۲۰۰۷)، https://www.congress.gov/crs_external_products/RS/PDF/RS22591/RS22591.3.pdf ؛ Julhas Alam، «پلیس بنگلادش برای متفرق‌کردن تجمع یک گروه اسلام‌گرای ممنوعه از باتوم و گاز اشک‌آور استفاده کرد»، آسوشیتدپرس، ۷ مارس ۲۰۲۵، https://www.wsls.com/news/world/2025/03/07/police-in-bangladesh-use-batons-and-tear-gas-to-disperse-rally-by-banned-islamist-group/ .
[۳۸] Bruce Vaughn، افراط‌گرایی اسلام‌گرایانه در بنگلادش، گزارش CRS شماره RS22591 (واشینگتن دی‌سی: سرویس پژوهش‌های کنگره، ۳۱ ژانویه ۲۰۰۷)، https://www.congress.gov/crs_external_products/RS/PDF/RS22591/RS22591.3.pdf .
[۳۹] «پاکستان به معبد هندی اعتراض کرد، مسلمانان در بنگلادش شورش کردند»، آسوشیتدپرس، ۱۱ نوامبر ۱۹۸۹، https://apnews.com/article/cc650e146f7cc59d755089e6d934648b .
[۴۰] Osman Ghani Mansoor، «مسلمانان به معابد هندوها در بنگلادش حمله کردند»، آسوشیتدپرس، ۳۱ اکتبر ۱۹۹۰، https://apnews.com/article/13fb4612b61af36933facca1c0744af9 ؛ گروه بین‌المللی حقوق اقلیت‌ها، «هندوها»، در راهنمای جهانی اقلیت‌ها و مردمان بومی: بنگلادش، به‌روزرسانی ژوئیه ۲۰۱۸، https://minorityrights.org/communities/hindus/ .
[۴۱] Farid Hossain، «خشونت ضدهندو در بنگلادش یک کشته بر جای گذاشت»، آسوشیتدپرس، ۱ نوامبر ۱۹۹۰، https://apnews.com/article/39fcd0f7225b7925c74c84d948f90d87 ؛ Farid Hossain، «دو کشته و ۳۵۰ زخمی در خشونت ضدهندو»، آسوشیتدپرس، ۲ نوامبر ۱۹۹۰، https://apnews.com/article/1dac81dde8b08a09c908adf892f7a420 .
[۴۲] «حمله دوباره به معابد بنگلادش»، یونایتدپرس اینترنشنال، ۸ دسامبر ۱۹۹۲، https://www.upi.com/Archives/1992/12/08/Bangladesh-temples-under-renewed-attack/9529723790800/ .
[۴۳] کمیسیون تحقیق قضایی درباره خشونت‌های پس از انتخابات (کمیسیون شهاب‌الدین)، گزارش تحقیق، بخش ۱: خشونت پس از هشتمین انتخابات مجلس ملی، ۲۰۰۱ (ارائه‌شده در ۲۴ آوریل ۲۰۱۱؛ منتشرشده در Bangladesh Gazette، شماره فوق‌العاده، ۱ آوریل ۲۰۱۴)، https://www.hrcbm.org/wp-new/wp-content/uploads/2022/02/Shahabuddin-Commission-Report-2001-reviewed.pdf .
[۴۴] وزارت خارجه آمریکا، دفتر دموکراسی، حقوق بشر و کار، «بنگلادش»، در گزارش بین‌المللی آزادی مذهبی ۲۰۰۴ (واشینگتن دی‌سی: وزارت خارجه آمریکا، ۲۰۰۴)، https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2004/35514.htm .
[۴۵] Rumi Kawser، «۱۸ سال پس از حمله بمبی رامنا باتامول، عدالت همچنان دست‌نیافتنی است»، داکا تریبیون، ۱۴ آوریل ۲۰۱۹، https://www.dhakatribune.com/bangladesh/court/174256/justice-still-elusive-18-years-after-ramna-batamul .
[۴۶] Ain o Salish Kendra، «خشونت علیه اقلیت‌های دینی: مرور سال ۲۰۱۳»، ۸ ژانویه ۲۰۱۴، https://www.askbd.org/ask/?p=2111 .
[۴۷] Kamran Reza Chowdhury، «بنگلادش: کارگر یک معبد هندو در حمله‌ای که به ستیزه‌جویان مشکوک است کشته شد»، بنارنیوز، ۱ ژوئیه ۲۰۱۶، https://www.benarnews.org/english/news/bengali/hindu-attack-07012016143646.html ؛ گزارش آنلاین اف‌ئی، «چهار ستیزه‌جوی ج‌ام‌بی به اعدام محکوم شدند به اتهام قتل روحانی هندو در پنچاگر»، فایننشال اکسپرس (داکا)، ۱۵ مارس ۲۰۲۰، https://old.thefinancialexpress.com.bd/national/four-jmb-militants-to-die-for-murder-of-hindu-priest-in-panchagarh-1584255715 .
[۴۸] Kamran Reza Chowdhury، «بنگلادش: کارگر یک معبد هندو در حمله‌ای که به ستیزه‌جویان مشکوک است کشته شد»، بنارنیوز، ۱ ژوئیه ۲۰۱۶، https://www.benarnews.org/english/news/bengali/hindu-attack-07012016143646.html .
[۴۹] Shahadat Hossain، «چهار سال پس از خشونت ناصرنگر: تحقیقات هفت پرونده هنوز به پایان نرسیده است»، پروتوم آلو (انگلیسی)، ۳۰ اکتبر ۲۰۲۰، https://en.prothomalo.com/bangladesh/crime-and-law/4-years-of-nasirnagar-violence-investigations-of-7-cases-yet-to-be-completed .
[۵۰] Ain o Salish Kendra، «خشونت علیه اقلیت‌های دینی: مرور سال ۲۰۱۳»، ۸ ژانویه ۲۰۱۴، https://www.askbd.org/ask/?p=2111 ؛ هیومن رایتس واچ، «بنگلادش: حملات مرگبار به جشنواره هندوها»، ۲۱ اکتبر ۲۰۲۱، https://www.hrw.org/news/2021/10/21/bangladesh-deadly-attacks-hindu-festival .
[۵۱] Masud Alam، «اقبال کیست، مردی که پشت ماجرای قرآن بود و خشونت را برانگیخت؟»، داکا تریبیون، ۲۱ اکتبر ۲۰۲۱، https://www.dhakatribune.com/bangladesh/nation/315762/who-is-iqbal-the-man-behind-the-quran-incident .
[۵۲] هیومن رایتس واچ، «بنگلادش: حملات مرگبار به جشنواره هندوها»، ۲۱ اکتبر ۲۰۲۱، https://www.hrw.org/news/2021/10/21/bangladesh-deadly-attacks-hindu-festival .
[۵۳] الجزیره و خبرگزاری‌ها، «درگیری پلیس بنگلادش با معترضان در پی بازداشت یک رهبر هندو»، الجزیره، ۲۶ نوامبر ۲۰۲۴، https://www.aljazeera.com/news/2024/11/26/bangladesh-police-clash-with-protesters-as-hindu-leader-detained .
[۵۴] خبرنگار، «بنگلادش در ۳۳۰ روز شاهد ۲٬۵۰۰ مورد خشونت فرقه‌ای بود»، پروتوم آلو (انگلیسی)، ۱۰ ژوئیه ۲۰۲۵، https://en.prothomalo.com/bangladesh/g3cfs04xvc ؛ Salma Akter Sharmin، «شورای وحدت بی‌اچ‌بی‌سی از ۴۳۲ مورد خشونت علیه اقلیت‌ها در کمتر از یک سال خبر داد»، داکا تریبیون، ۱۰ ژوئیه ۲۰۲۵، https://www.dhakatribune.com/bangladesh/386088/bhbc-unity-council-reports-432-violence-against .
[۵۵] خبرنگار، «بنگلادش در ۳۳۰ روز شاهد ۲٬۵۰۰ مورد خشونت فرقه‌ای بود»، پروتوم آلو (انگلیسی)، ۱۰ ژوئیه ۲۰۲۵، https://en.prothomalo.com/bangladesh/g3cfs04xvc .
[۵۶] Sushmita Munshi، «۵۲۲ حمله فرقه‌ای در سال ۲۰۲۵، نه ۷۱؛ نهاد حقوق اقلیت‌ها می‌گوید»، داکا تریبیون، ۲۹ ژانویه ۲۰۲۶، https://www.dhakatribune.com/bangladesh/402143/522-communal-attacks-in-2025-not-71-says .
[۵۷] Ain o Salish Kendra، «خشونت علیه اقلیت‌های دینی، ژانویه تا دسامبر ۲۰۲۵» (داکا: Ain o Salish Kendra، بدون تاریخ)، بازیابی‌شده در ۶ اکتبر ۲۰۲۶، https://www.askbd.org/ask/wp-content/uploads/2025/12/Violence-Against-Religious-Minorities-January-December-2025-min.pdf .
[۵۸] United News of Bangladesh، «پنج نفر در ارتباط با خشونت رنگپور بازداشت شدند»، داکا تریبیون، ۳۰ ژوئیه ۲۰۲۵، https://www.dhakatribune.com/bangladesh/nation/387748/five-arrested-over-rangpur-violence ؛ خبرنگار ما، لالمونیرهات، «مردی به اتهام تحریک به حمله به خانه‌های هندوها در رنگپور بازداشت شد»، دیلی استار (داکا)، ۳ اوت ۲۰۲۵، https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/crime-justice/news/man-arrested-inciting-attack-hindu-homes-rangpur-3954476 .
[۵۹] گزارش تریبیون، «شش نفر دیگر در ارتباط با لینچ جوان هندو در میمنسینگ بازداشت شدند»، داکا تریبیون، ۲۵ دسامبر ۲۰۲۵، https://www.dhakatribune.com/bangladesh/nation/399565/six-more-held-over-lynching-of-hindu-youth-in ؛ Indo-Asian News Service، «تهدید فزاینده برای اقلیت‌ها در بنگلادش بر اثر اتهام‌های دروغین توهین به مقدسات»، IANS Live، ۲۰ دسامبر ۲۰۲۵، https://ianslive.in/rising-threat-to-minorities-in-bangladesh-over-false-blasphemy-accusations--20251220201644 .
[۶۰] Indo-Asian News Service، «تهدید فزاینده برای اقلیت‌ها در بنگلادش بر اثر اتهام‌های دروغین توهین به مقدسات»، IANS Live، ۲۰ دسامبر ۲۰۲۵، https://ianslive.in/rising-threat-to-minorities-in-bangladesh-over-false-blasphemy-accusations--20251220201644 .
[۶۱] میز بیزنس تودی، «“در ذهن ما ترس هست”: معابد هندوها در بنگلادش پیش از دورگا پوجا تهدید به اخاذی می‌شوند»، بیزنس تودی، ۲۵ سپتامبر ۲۰۲۴، https://www.businesstoday.in/amp/india/story/there-is-fear-in-our-minds-hindu-temples-in-bangladesh-get-extortion-threats-ahead-of-durga-puja-447523-2024-09-25 .
[۶۲] Press Trust of India، «۳۵ رویداد ناگوار مرتبط با دورگا پوجا در بنگلادش از ۱ اکتبر، ۱۷ نفر بازداشت شدند: پلیس»، دکن هرالد، ۱۲ اکتبر ۲۰۲۴، https://deccanherald.com/world/35-untoward-incidents-related-to-durga-puja-in-bangladesh-since-october-1-17-arrested-police-3229694 ؛ خبرنگار، «پرتاب “بمب دست‌ساز” به مندپ پوجا در تانتی‌بازار، پنج نفر با چاقو زخمی شدند»، پروتوم آلو (انگلیسی)، ۱۲ اکتبر ۲۰۲۴، https://en.prothomalo.com/bangladesh/city/3m1cdrt69p .
[۶۳] bdnews24.com، «تهدید به “سوزاندن همه‌چیز” جشنواره لالون در نارایانگنج را متوقف کرد»، فایننشال اکسپرس (داکا)، ۲۳ نوامبر ۲۰۲۴، https://thefinancialexpress.com.bd/national/threat-to-burn-everything-halts-lalon-mela ؛ Rina Akter Tuli، «چه کسی تصمیم می‌گیرد بنگلادش چه چیزی را جشن بگیرد؟»، داکا تریبیون، ۲۶ اوت ۲۰۲۶، https://www.dhakatribune.com/bangladesh/418346/who-gets-to-decide-what-bangladesh-can-celebrate .
[۶۴] الجزیره و خبرگزاری‌ها، «درگیری پلیس بنگلادش با معترضان در پی بازداشت یک رهبر هندو»، الجزیره، ۲۶ نوامبر ۲۰۲۴، https://www.aljazeera.com/news/2024/11/26/bangladesh-police-clash-with-protesters-as-hindu-leader-detained ؛ Sushmita Munshi، «۵۲۲ حمله فرقه‌ای در سال ۲۰۲۵، نه ۷۱؛ نهاد حقوق اقلیت‌ها می‌گوید»، داکا تریبیون، ۲۹ ژانویه ۲۰۲۶، https://www.dhakatribune.com/bangladesh/402143/522-communal-attacks-in-2025-not-71-says .
[۶۵] خبرنگار دیپلماتیک، «نگرانی‌ها درباره آزادی مذهبی در بنگلادش همچنان باقی است: گزارش USCIRF»، پروتوم آلو (انگلیسی)، ۱۷ مارس ۲۰۲۶، https://en.prothomalo.com/bangladesh/njhyhwvok5 .
[۶۶] Julhas Alam، «پلیس بنگلادش برای متفرق‌کردن تجمع یک گروه اسلام‌گرای ممنوعه از باتوم و گاز اشک‌آور استفاده کرد»، آسوشیتدپرس، ۷ مارس ۲۰۲۵، https://www.wsls.com/news/world/2025/03/07/police-in-bangladesh-use-batons-and-tear-gas-to-disperse-rally-by-banned-islamist-group/ .
[۶۷] خبرنگار، «مطالبه ۱۲ ماده‌ای حفاظت شامل ممنوعیت عوامی لیگ و قادیانی‌ها است»، جاگو نیوز ۲۴، ۳ مه ۲۰۲۵، https://www.jagonews24.com/en/politics/news/82384 .
[۶۸] Bari Dhali، «حمله به هندوهای سونام‌گنج: ۸۹ خانه و ۸ معبد آسیب دید»، داکا تریبیون، ۲۲ مارس ۲۰۲۱، https://www.dhakatribune.com/bangladesh/nation/241887/attack-on-sunamganj-hindus-89-houses-8-temples ؛ Focus Bangla، «حفاظت: منگل شوبهاجاترا حرام است»، داکا تریبیون، ۱۴ آوریل ۲۰۱۸، https://www.dhakatribune.com/bangladesh/143255/hefazat-mongol-shobhajatra-is-haram .
[۶۹] Salma Akter Sharmin، «شورای وحدت بی‌اچ‌بی‌سی از ۴۳۲ مورد خشونت علیه اقلیت‌ها در کمتر از یک سال خبر داد»، داکا تریبیون، ۱۰ ژوئیه ۲۰۲۵، https://www.dhakatribune.com/bangladesh/386088/bhbc-unity-council-reports-432-violence-against .
[۷۰] Mohiuddin Alamgir، «زمینه برای اصلاحات گسترده قانون اساسی فراهم شد»، دیلی استار (داکا)، ۱۸ اکتبر ۲۰۲۵، https://www.thedailystar.net/supplements/july-national-charter/news/groundwork-laid-sweeping-constitutional-reforms-4011941 .
[۷۱] الجزیره و خبرگزاری‌ها، «درگیری پلیس بنگلادش با معترضان در پی بازداشت یک رهبر هندو»، الجزیره، ۲۶ نوامبر ۲۰۲۴، https://www.aljazeera.com/news/2024/11/26/bangladesh-police-clash-with-protesters-as-hindu-leader-detained .
[۷۲] Press Trust of India، «هندوها در میان چهار نماینده از جوامع اقلیت که به پارلمان بنگلادش راه یافتند»، ای‌تی‌وی بهارات، ۱۶ فوریه ۲۰۲۶، https://www.etvbharat.com/en/international/hindus-among-four-from-minority-communities-elected-to-bangladesh-parliament-enn26021600216 ؛ خبرنگار ویژه، «وزیران و وزیران مشاور: چه کسی چه سمتی می‌گیرد»، پروتوم آلو (انگلیسی)، ۱۸ فوریه ۲۰۲۶، https://en.prothomalo.com/bangladesh/government/g8mziy0c9f .
[۷۳] «دولت بنگلادش به برگزاری امن و آرام جشن دورگا پوجا متعهد است؛ Mohammad Shamim، وزیر امور دینی»، آل ایندیا رادیو نیوز (دهلی نو)، ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶، https://newsonair.gov.in/bangladesh-govt-committed-to-safe-peaceful-durga-puja-celebrations-says-religious-affairs-minister-mohammad-shamim/ .
[۷۴] Asian News International، «گروه اقلیت بنگلادش نسبت به افزایش خشونت فرقه‌ای ابراز نگرانی کرد»، سنتینل (گواهاتی)، ۱۰ آوریل ۲۰۲۶، https://www.sentinelassam.com/amp/story/more-news/international/bangladesh-minority-group-expresses-concerns-over-rise-in-communal-violence .
[۷۵] خبرنگار، «بنگلادش در نیمه نخست ۲۰۲۶ شاهد ۲۵۷ مورد خشونت فرقه‌ای بود»، پروتوم آلو (انگلیسی)، ۲۷ ژوئیه ۲۰۲۶، https://en.prothomalo.com/bangladesh/r67tnv2anc .
[۷۶] Asian News International، «شورای وحدت هندو، بودایی و مسیحی بنگلادش داده‌های خشونت فرقه‌ای در نیمه نخست ۲۰۲۶ را منتشر کرد»، تریبیون (چندیگر)، ۲۷ ژوئیه ۲۰۲۶، https://www.tribuneindia.com/news/world/bangladesh-hindu-buddhist-christian-unity-council-releases-data-on-communal-violence-in-first-half-of-2026/ .
[۷۷] Ain o Salish Kendra، «خشونت علیه اقلیت‌های دینی، ژانویه تا اوت ۲۰۲۶»، ۸ سپتامبر ۲۰۲۶، https://www.askbd.org/ask/2026/09/08/violence-against-religious-minorities-jan-aug-2026/ ؛ خبرنگار، «۲۴ مرگ در بازداشت زندان در سپتامبر، ۲۳ کشته در “ماب”: MSF»، ویوز بنگلادش، ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶، https://viewsbangladesh.com/24-deaths-in-jail-custody-in-september-23-killed-in-mob-msf/ .
[۷۸] Sumon Corraya، «گریبندا: کار ساخت مجسمه رام، خدای هندوها، در پی اعتراض‌های اسلامی متوقف شد»، آسیانیوز، ۱۳ ژوئن ۲۰۲۶، https://www.asianews.it/en/south-asia/bangladesh/garibandha-work-on-hindu-god-ram-statue-suspended-following-islamic-protests .
[۷۹] گزارش TBS، «فرد پشت طرح مجسمه ۸۱ فوتی رام در گایباندا بازداشت و در پرونده پول‌شویی ۹ کرور تاکایی به بازداشت موقت فرستاده شد»، بیزنس استاندارد (داکا)، ۱۳ ژوئیه ۲۰۲۶، https://www.tbsnews.net/bangladesh/crime/man-behind-proposed-81-ft-ram-statue-gaibandha-held-tk9cr-money-laundering-case .
[۸۰] خبرنگار، «بنگلادش در نیمه نخست ۲۰۲۶ شاهد ۲۵۷ مورد خشونت فرقه‌ای بود»، پروتوم آلو (انگلیسی)، ۲۷ ژوئیه ۲۰۲۶، https://en.prothomalo.com/bangladesh/r67tnv2anc .
[۸۱] خبرنگار ویژه، «دو دستیار ویژه نخست‌وزیر با درجه وزیر مشاور منصوب شدند»، پروتوم آلو (انگلیسی)، ۲ آوریل ۲۰۲۶، https://en.prothomalo.com/bangladesh/government/ewxgqsz3ul ؛ «دولت بنگلادش به برگزاری امن و آرام جشن دورگا پوجا متعهد است؛ Mohammad Shamim، وزیر امور دینی»، آل ایندیا رادیو نیوز (دهلی نو)، ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶، https://newsonair.gov.in/bangladesh-govt-committed-to-safe-peaceful-durga-puja-celebrations-says-religious-affairs-minister-mohammad-shamim/ ؛ خبرنگار ویژه، «تعطیلات دولتی یک روز تمدید شد و به پنج روز رسید؛ نخست‌وزیر کمک‌ها را نیز افزایش داد»، پروتوم آلو (انگلیسی)، ۲۹ سپتامبر ۲۰۲۶، https://en.prothomalo.com/bangladesh/6le1o1kxzd .
منابع احمد، ریاض. «تلاش‌های نخستین مجلس مؤسسان پاکستان برای تدوین قانون اساسی، ۱۹۴۷–۱۹۵۴.» پاکستان جورنال آو هیستوری اند کالچر ۲۳، شماره ۱ (۲۰۰۲): ۱–۳۷. https://nihcr.edu.pk/Latest_English_Journal/Pjhc%2023-1%202002/1-The%20first%20Constitutional%20Assembly.pdf .
Ain o Salish Kendra. «خشونت علیه اقلیت‌های دینی: مرور سال ۲۰۱۳.» ۸ ژانویه ۲۰۱۴. https://www.askbd.org/ask/?p=2111 .
Ain o Salish Kendra. «خشونت علیه اقلیت‌های دینی، ژانویه تا دسامبر ۲۰۲۵.» داکا: Ain o Salish Kendra، بدون تاریخ. بازیابی‌شده در ۶ اکتبر ۲۰۲۶. https://www.askbd.org/ask/wp-content/uploads/2025/12/Violence-Against-Religious-Minorities-January-December-2025-min.pdf .
Ain o Salish Kendra. «خشونت علیه اقلیت‌های دینی، ژانویه تا اوت ۲۰۲۶.» ۸ سپتامبر ۲۰۲۶. https://www.askbd.org/ask/2026/09/08/violence-against-religious-minorities-jan-aug-2026/ .
الجزیره و خبرگزاری‌ها. «درگیری پلیس بنگلادش با معترضان در پی بازداشت یک رهبر هندو.» الجزیره، ۲۶ نوامبر ۲۰۲۴. https://www.aljazeera.com/news/2024/11/26/bangladesh-police-clash-with-protesters-as-hindu-leader-detained .
Alam, Julhas. «پلیس بنگلادش برای متفرق‌کردن تجمع یک گروه اسلام‌گرای ممنوعه از باتوم و گاز اشک‌آور استفاده کرد.» آسوشیتدپرس، ۷ مارس ۲۰۲۵. https://www.wsls.com/news/world/2025/03/07/police-in-bangladesh-use-batons-and-tear-gas-to-disperse-rally-by-banned-islamist-group/ .
Alam, Masud. «اقبال کیست، مردی که پشت ماجرای قرآن بود و خشونت را برانگیخت؟» داکا تریبیون، ۲۱ اکتبر ۲۰۲۱. https://www.dhakatribune.com/bangladesh/nation/315762/who-is-iqbal-the-man-behind-the-quran-incident .
Alamgir, Mohiuddin. «زمینه برای اصلاحات گسترده قانون اساسی فراهم شد.» دیلی استار (داکا)، ۱۸ اکتبر ۲۰۲۵. https://www.thedailystar.net/supplements/july-national-charter/news/groundwork-laid-sweeping-constitutional-reforms-4011941 .
Asian News International. «شورای وحدت هندو، بودایی و مسیحی بنگلادش داده‌های خشونت فرقه‌ای در نیمه نخست ۲۰۲۶ را منتشر کرد.» تریبیون (چندیگر)، ۲۷ ژوئیه ۲۰۲۶. https://www.tribuneindia.com/news/world/bangladesh-hindu-buddhist-christian-unity-council-releases-data-on-communal-violence-in-first-half-of-2026/ .
Asian News International. «گروه اقلیت بنگلادش نسبت به افزایش خشونت فرقه‌ای ابراز نگرانی کرد.» سنتینل (گواهاتی)، ۱۰ آوریل ۲۰۲۶. https://www.sentinelassam.com/amp/story/more-news/international/bangladesh-minority-group-expresses-concerns-over-rise-in-communal-violence .
Bandyopadhyay, Sekhar, و Anasua Basu Ray Chaudhury. در جست‌وجوی فضا: جنبش کاست‌های فهرست‌شده در بنگال غربی پس از تجزیه. سیاست‌ها و رویه‌ها ۵۹. کلکته: گروه تحقیقاتی کلکته مهانیربان، ۲۰۱۴. https://mcrg.ac.in/PP59.pdf .
Bangladesh Bureau of Statistics. سرشماری جمعیت و مسکن ۲۰۲۲: گزارش ملی. جلد ۱. داکا: بخش آمار و اطلاع‌رسانی، وزارت برنامه‌ریزی، نوامبر ۲۰۲۳. «یافته‌های کلیدی سرشماری جمعیت و مسکن (۱۹۷۴–۲۰۲۲).» https://file-khulna.portal.gov.bd/uploads/9445a99d-43fb-41cc-a28d-e2453697db8b//659/50b/1dc/65950b1dca846629329934.pdf .
«دولت بنگلادش به برگزاری امن و آرام جشن دورگا پوجا متعهد است؛ Mohammad Shamim، وزیر امور دینی.» آل ایندیا رادیو نیوز (دهلی نو)، ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶. https://newsonair.gov.in/bangladesh-govt-committed-to-safe-peaceful-durga-puja-celebrations-says-religious-affairs-minister-mohammad-shamim/ .
«بنگلادش در نیمه نخست ۲۰۲۶ شاهد ۲۵۷ مورد خشونت فرقه‌ای بود.» پروتوم آلو (انگلیسی)، ۲۷ ژوئیه ۲۰۲۶. https://en.prothomalo.com/bangladesh/r67tnv2anc .
«بنگلادش در ۳۳۰ روز شاهد ۲٬۵۰۰ مورد خشونت فرقه‌ای بود.» پروتوم آلو (انگلیسی)، ۱۰ ژوئیه ۲۰۲۵. https://en.prothomalo.com/bangladesh/g3cfs04xvc .
«حمله دوباره به معابد بنگلادش.» یونایتدپرس اینترنشنال، ۸ دسامبر ۱۹۹۲. https://www.upi.com/Archives/1992/12/08/Bangladesh-temples-under-renewed-attack/9529723790800/ .
Bat Ye’or. ذمی: یهودیان و مسیحیان زیر حاکمیت اسلام. ترجمه David Maisel، Paul Fenton و David Littman. ویراست انگلیسی بازنگری‌شده و گسترش‌یافته. رادرفورد، نیوجرسی: انتشارات دانشگاه فرلی دیکنسون، ۱۹۸۵.
Bat Ye’or. اسلام و ذمیت: آنجا که تمدن‌ها برخورد می‌کنند. ترجمه Miriam Kochan و David Littman. مدیسون، نیوجرسی: انتشارات دانشگاه فرلی دیکنسون، ۲۰۰۲. https://search.worldcat.org/title/47054791 .
bdnews24.com. «تهدید به “سوزاندن همه‌چیز” جشنواره لالون در نارایانگنج را متوقف کرد.» فایننشال اکسپرس (داکا)، ۲۳ نوامبر ۲۰۲۴. https://thefinancialexpress.com.bd/national/threat-to-burn-everything-halts-lalon-mela .
Bhuiyan, Md Jahid Hossain. «مفهوم مناقشه‌برانگیز سکولاریسم و بنگلادش.» آمریکن جورنال آو کامپریتیو لا ۶۹، شماره ۳ (۲۰۲۱): ۳۹۹–۴۴۸. https://doi.org/10.1093/ajcl/avab014 .
Blood, Peter R.، ویراستار. پاکستان: مطالعه یک کشور. ویراست ششم. واشینگتن دی‌سی: بخش پژوهش‌های فدرال، کتابخانه کنگره، ۱۹۹۵. ذیل «ایوب خان، ۱۹۵۸–۶۹». https://countrystudies.us/pakistan/18.htm .
Chowdhury, Kamran Reza. «بنگلادش: کارگر یک معبد هندو در حمله‌ای که به ستیزه‌جویان مشکوک است کشته شد.» بنارنیوز، ۱ ژوئیه ۲۰۱۶. https://www.benarnews.org/english/news/bengali/hindu-attack-07012016143646.html .
«نگرانی‌ها درباره آزادی مذهبی در بنگلادش همچنان باقی است: گزارش USCIRF.» پروتوم آلو (انگلیسی)، ۱۷ مارس ۲۰۲۶. https://en.prothomalo.com/bangladesh/njhyhwvok5 .
The Constitution of the Islamic Republic of Pakistan. ویراست هشتم. اصلاح‌شده تا ۳۱ مه ۲۰۱۸. اسلام‌آباد: مجلس ملی پاکستان، ۲۰۱۸. https://na.gov.pk/uploads/documents/63e602ca09b5d_461.pdf .
The Constitution of the People’s Republic of Bangladesh. مصوب ۴ نوامبر ۱۹۷۲. قوانین بنگلادش، وزارت قانون، دادگستری و امور پارلمانی. http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-367.html .
ConstitutionNet. «تاریخ قانون اساسی پاکستان.» International IDEA. بازیابی‌شده در ۶ اکتبر ۲۰۲۶. https://constitutionnet.org/country/pakistan .
Corraya, Sumon. «گریبندا: کار ساخت مجسمه رام، خدای هندوها، در پی اعتراض‌های اسلامی متوقف شد.» آسیانیوز، ۱۳ ژوئن ۲۰۲۶. https://www.asianews.it/en/south-asia/bangladesh/garibandha-work-on-hindu-god-ram-statue-suspended-following-islamic-protests .
«پرتاب “بمب دست‌ساز” به مندپ پوجا در تانتی‌بازار، پنج نفر با چاقو زخمی شدند.» پروتوم آلو (انگلیسی)، ۱۲ اکتبر ۲۰۲۴. https://en.prothomalo.com/bangladesh/city/3m1cdrt69p .
Dhali, Bari. «حمله به هندوهای سونام‌گنج: ۸۹ خانه و ۸ معبد آسیب دید.» داکا تریبیون، ۲۲ مارس ۲۰۲۱. https://www.dhakatribune.com/bangladesh/nation/241887/attack-on-sunamganj-hindus-89-houses-8-temples .
Eaton, Richard M. ظهور اسلام و مرز بنگال، ۱۲۰۴–۱۷۶۰. برکلی: انتشارات دانشگاه کالیفرنیا، ۱۹۹۳. https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft067n99v9 .
Emon, Anver M. تکثرگرایی دینی و حقوق اسلامی: اهل ذمه و دیگران در امپراتوری قانون. آکسفورد: انتشارات دانشگاه آکسفورد، ۲۰۱۲. https://academic.oup.com/book/33037 .
«چهار ستیزه‌جوی ج‌ام‌بی به اعدام محکوم شدند به اتهام قتل روحانی هندو در پنچاگر.» فایننشال اکسپرس (داکا)، ۱۵ مارس ۲۰۲۰. https://old.thefinancialexpress.com.bd/national/four-jmb-militants-to-die-for-murder-of-hindu-priest-in-panchagarh-1584255715 .
«تعطیلات دولتی یک روز تمدید شد و به پنج روز رسید؛ نخست‌وزیر کمک‌ها را نیز افزایش داد.» پروتوم آلو (انگلیسی)، ۲۹ سپتامبر ۲۰۲۶. https://en.prothomalo.com/bangladesh/6le1o1kxzd .
«مطالبه ۱۲ ماده‌ای حفاظت شامل ممنوعیت عوامی لیگ و قادیانی‌ها است.» جاگو نیوز ۲۴، ۳ مه ۲۰۲۵. https://www.jagonews24.com/en/politics/news/82384 .
«حفاظت: منگل شوبهاجاترا حرام است.» داکا تریبیون، ۱۴ آوریل ۲۰۱۸. https://www.dhakatribune.com/bangladesh/143255/hefazat-mongol-shobhajatra-is-haram .
Hill, Kenneth, William Seltzer, Jennifer Leaning, Saira J. Malik, and Sharon S. Russell. «The Demographic Impact of Partition: Bengal in 1947.» Paper presented at the XXV International Population Conference of the International Union for the Scientific Study of Population, Tours, France, July 2005. https://ipc2005.popconf.org/papers/52236 .
«Hindus Lost 26 Lakh Acres of Land from 1965 to 2006.» Daily Star (Dhaka)، May 15, 2008. Reporting Abul Barkat et al., Deprivation of Hindu Minority in Bangladesh: Living with Vested Property (2008). https://www.thedailystar.net/news-detail-36658 .
Hossain, Farid. «Anti-Hindu Violence in Bangladesh Leaves One Dead.» Associated Press، November 1, 1990. https://apnews.com/article/39fcd0f7225b7925c74c84d948f90d87 .
Hossain, Farid. «Two Killed, 350 Injured in Anti-Hindu Violence.» Associated Press، November 2, 1990. https://apnews.com/article/1dac81dde8b08a09c908adf892f7a420 .
Hossain, Shahadat. «4 Years of Nasirnagar Violence: Investigations of 7 Cases Yet to Be Completed.» Prothom Alo (English)، October 30, 2020. https://en.prothomalo.com/bangladesh/crime-and-law/4-years-of-nasirnagar-violence-investigations-of-7-cases-yet-to-be-completed .
Human Rights Watch. «Bangladesh: Deadly Attacks on Hindu Festival.» October 21, 2021. https://www.hrw.org/news/2021/10/21/bangladesh-deadly-attacks-hindu-festival .
Indo-Asian News Service. «Rising Threat to Minorities in Bangladesh over False Blasphemy Accusations.» IANS Live، December 20, 2025. https://ianslive.in/rising-threat-to-minorities-in-bangladesh-over-false-blasphemy-accusations--20251220201644 .
International Commission of Jurists. Recurrent Exodus of Minorities from East Pakistan and Disturbances in India. Geneva: International Commission of Jurists، 1965. https://www.icj.org/resource/recurrent-exodus-of-minorities-from-east-pakistan-and-disturbances-in-india/ .
Iqbal Academy Pakistan. «The Constitution of 1956.» Accessed October 6, 2026. https://www.allamaiqbal.com/webcont/393/TheConstitutionof1956.html .
Joya, Sharmin. «She Went to Pakistan, Sang Rabindra Sangeet on Their National Television.» Daily Star (Dhaka)، March 26, 2023. https://www.thedailystar.net/node/3280386 .
Judicial Inquiry Commission on Post-Election Violence (Shahabuddin Commission). Investigation Report, Part 1: Violence after the 8th National Assembly Election, 2001. Submitted April 24, 2011. Published in Bangladesh Gazette، extraordinary issue، April 1, 2014. https://www.hrcbm.org/wp-new/wp-content/uploads/2022/02/Shahabuddin-Commission-Report-2001-reviewed.pdf .
Kawser, Rumi. «Justice Still Elusive 18 Years after Ramna Batamul Bomb Attack.» Dhaka Tribune، April 14, 2019. https://www.dhakatribune.com/bangladesh/court/174256/justice-still-elusive-18-years-after-ramna-batamul .
«Man Arrested for Inciting Attack on Hindu Homes in Rangpur.» Daily Star (Dhaka)، August 3, 2025. https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/crime-justice/news/man-arrested-inciting-attack-hindu-homes-rangpur-3954476 .
«Man behind Proposed 81-ft Ram Statue in Gaibandha Arrested, Remanded in Tk9cr Money Laundering Case.» Business Standard (Dhaka)، July 13, 2026. https://www.tbsnews.net/bangladesh/crime/man-behind-proposed-81-ft-ram-statue-gaibandha-held-tk9cr-money-laundering-case .
Mandal, Jogendra Nath. Letter to Liaquat Ali Khan، October 8, 1950. Reprinted in Shocking Revelations of Pakistan Atrocities on Minorities. America and India Feature and News Service، 1950. South Asian American Digital Archive. https://www.saada.org/item/20141106-3873 .
Mansoor, Osman Ghani. «Moslems Attack Hindu Temples in Bangladesh.» Associated Press، October 31, 1990. https://apnews.com/article/13fb4612b61af36933facca1c0744af9 .
Md. Abdul Hye v. Bangladesh and Others. Writ Petition No. 8932 of 2011. High Court Division, Supreme Court of Bangladesh، November 23, 2017. Reported in 10 SCOB [2018] HCD 163. https://supremecourt.gov.bd/resources/bulletin/10_SCOB_HD_12.pdf .
«Ministers and State Ministers: Who Gets Which Portfolio.» Prothom Alo (English)، February 18, 2026. https://en.prothomalo.com/bangladesh/government/g8mziy0c9f .
Minority Rights Group International. «Hindus.» In World Directory of Minorities and Indigenous Peoples: Bangladesh. Updated July 2018. https://minorityrights.org/communities/hindus/ .
Moral, Shishir. «Hindus in Bangladesh Decrease by 7.5 Million over 50 Years.» Prothom Alo (English)، November 14, 2021. https://en.prothomalo.com/bangladesh/hindus-in-bangladesh-decrease-by-75-million-over-50-years .
Munshi, Sushmita. «522 Communal Attacks in 2025, Not 71, Says Minority Rights Body.» Dhaka Tribune، January 29, 2026. https://www.dhakatribune.com/bangladesh/402143/522-communal-attacks-in-2025-not-71-says .
National Assembly of Pakistan. «Parliamentary History.» Accessed October 6, 2026. https://www.na.gov.pk/en/content.php?id=75 .
Nehru, Jawaharlal. Letter to Chief Ministers، April 8, 1950. In Selected Works of Jawaharlal Nehru، 2nd ser., vol. 14, pt. 2, 445–47. New Delhi: Jawaharlal Nehru Memorial Fund. Nehru Archive. Accessed October 6, 2026. https://nehruarchive.in/documents/letters-to-chief-ministers-i-8-april-1950-gopnq6 .
«Pakistan Protests Indian Temple, Moslems Riot in Bangladesh.» Associated Press، November 11, 1989. https://apnews.com/article/cc650e146f7cc59d755089e6d934648b .
Press Trust of India. «Hindus among Four from Minority Communities Elected to Bangladesh Parliament.» ETV Bharat، February 16, 2026. https://www.etvbharat.com/en/international/hindus-among-four-from-minority-communities-elected-to-bangladesh-parliament-enn26021600216 .
Press Trust of India. «35 Untoward Incidents Related to Durga Puja in Bangladesh since October 1, 17 Arrested: Police.» Deccan Herald، October 12, 2024. https://deccanherald.com/world/35-untoward-incidents-related-to-durga-puja-in-bangladesh-since-october-1-17-arrested-police-3229694 .
The Prevention of Transfer of Property and Removal of Documents and Records Act, 1952. Laws of Bangladesh, Ministry of Law, Justice and Parliamentary Affairs. https://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-243.html .
Rahaman, Parvez. «Jogendra’s Properties in Noakhali: Displacement and the Death of Hope.» Modern Asian Studies 58, no. 6 (2024): 1608–37. https://doi.org/10.1017/S0026749X24000489 .
Recognizing the Bangladesh Genocide of 1971. H.R. Res. 1430, 117th Cong. (2022). https://www.congress.gov/bill/117th-congress/house-resolution/1430/text .
Reza, Shameem. «Chronology of Important Events of Language Movement.» Prothom Alo (English)، February 22, 2019. https://en.prothomalo.com/bangladesh/Chronology-of-important-events-of-Language .
Sarker, Probir Kumar. «Chronicling the Mass Hindu Killings in 1971.» Dhaka Tribune، October 27, 2021. https://www.dhakatribune.com/bangladesh/318541/chronicling-the-mass-hindu-killings-in-1971 .
Shahrukh, Shaikh. «EC: BNP Sweeps with 209 Seats, Jamaat Gets 68, NCP 6.» Dhaka Tribune، February 13, 2026. https://www.dhakatribune.com/bangladesh/election/403276/bnp-sweeps-with-209-seats-jamaat-gets-68-ncp-6 .
Sharmin, Salma Akter. «BHBC Unity Council Reports 432 Violence against Minority Cases in under a Year.» Dhaka Tribune، July 10, 2025. https://www.dhakatribune.com/bangladesh/386088/bhbc-unity-council-reports-432-violence-against .
Shawon, Ali Asif. «Reform Commissions Suggest Dropping Secularism, Other Major Changes.» Dhaka Tribune، January 15, 2025. https://www.dhakatribune.com/bangladesh/370929/reform-commissions-suggest-dropping-secularism .
«Six More Held over Lynching of Hindu Youth in Mymensingh.» Dhaka Tribune، December 25, 2025. https://www.dhakatribune.com/bangladesh/nation/399565/six-more-held-over-lynching-of-hindu-youth-in .
Telegram from the Consulate General in Dacca to the Department of State، April 6, 1971. In Foreign Relations of the United States, 1969–1976، vol. 11, South Asia Crisis, 1971، edited by Louis J. Smith. Washington, DC: Government Printing Office، 2005. Doc. 19. https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1969-76v11/d19 .
«‘There Is Fear in Our Minds’: Hindu Temples in Bangladesh Get Extortion Threats ahead of Durga Puja.» Business Today، September 25, 2024. https://www.businesstoday.in/amp/india/story/there-is-fear-in-our-minds-hindu-temples-in-bangladesh-get-extortion-threats-ahead-of-durga-puja-447523-2024-09-25 .
Tuli, Rina Akter. «Who Gets to Decide What Bangladesh Can Celebrate?» Dhaka Tribune، August 26, 2026. https://www.dhakatribune.com/bangladesh/418346/who-gets-to-decide-what-bangladesh-can-celebrate .
«24 Deaths in Jail Custody in September, 23 Killed in ‘Mob’: MSF.» Views Bangladesh، September 30, 2026. https://viewsbangladesh.com/24-deaths-in-jail-custody-in-september-23-killed-in-mob-msf/ .
«Two Special Assistants to Prime Minister Appointed with State Minister Rank.» Prothom Alo (English)، April 2, 2026. https://en.prothomalo.com/bangladesh/government/ewxgqsz3ul .
United News of Bangladesh. «Five Arrested over Rangpur Violence.» Dhaka Tribune، July 30, 2025. https://www.dhakatribune.com/bangladesh/nation/387748/five-arrested-over-rangpur-violence .
US Department of State, Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor. «Bangladesh.» In International Religious Freedom Report 2004. Washington, DC: US Department of State، 2004. https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2004/35514.htm .
US General Accounting Office. United States Assistance for Pakistani Refugees in India. Report to Senator Edward M. Kennedy, B-173651. Washington, DC: General Accounting Office، 1972. https://www.gao.gov/assets/b-173651-096575.pdf .
Vaughn, Bruce. Islamist Extremism in Bangladesh. CRS Report RS22591. Washington, DC: Congressional Research Service، January 31, 2007. https://www.congress.gov/crs_external_products/RS/PDF/RS22591/RS22591.3.pdf .
«Writ Challenging Islam as State Religion Rejected.» Daily Star (Dhaka)، March 28, 2016. https://www.thedailystar.net/city/islam-retains-status-state-religion-1200808 .
تحلیل‌های میدل ایست فوروم را با ایمیل دریافت کنید: مشترک خبرنامه شوید (به انگلیسی)