ریشه تروریسم در مفهوم «کافر»
افراطگرایان یک ردهبندی دینی را به توجیهی برای طرد، آزار و قتل بدل میکنند.
«Meir Samani» نام مستعارِ یک پژوهشگرِ فقه اسلامی و قاضی پیشین است که تحصیلات خود را در ایران گذرانده و پژوهشهایش به تفسیر حقوقی اسلامی، مرجعیت دینی، حقوق بشر و اصلاح فقه معاصر اسلامی میپردازد.

غرب دهههاست با سلاح، تحریم، عملیات اطلاعاتی و کنترل مرزها با تروریسم جنگیده است. این اقدامات میتوانند شبکههای تروریستی را مختل کنند، اما نمیتوانند ایدههایی را شکست دهند که خشونت را مشروع جلوه میدهند. برای مقابله با افراطگرایی جهادی، سیاستگذاران باید بررسی کنند جنبشهای افراطی چگونه مفهوم «کافر» را به سلاح بدل میکنند.
واژه عربی «کافر» به کسی گفته میشود که اسلام را رد میکند یا به آن ایمان ندارد. فقه کلاسیک اسلامی تمایزهای حقوقی مشخصی درباره غیرمسلمانان پدید آورد، از جمله «ذمی»، یعنی غیرمسلمانی که ذیل ترتیبات حمایتیِ تعریفشده در تاریخ زندگی میکند، و «حربی»، یعنی فرد یا گروهی که با وضعیت جنگ پیوند دارد. این دستهبندیها هر غیرمسلمانی را دشمن تلقی نمیکردند. با این همه، فقه کلاسیک قواعد نابرابرکنندهای هم در خود داشت که شایسته بررسی انتقادی است.
افراطگرایان این تمایزها را از میان برمیدارند و ردهبندی دینی را به توجیهی برای طرد، آزار و قتل تبدیل میکنند. رویه «تکفیر»، یعنی کافر شمردن فرد یا گروهی دیگر، نقشی محوری در ایدئولوژی داعش داشته است. رهبران این گروه آن را هم علیه غیرمسلمانان و هم علیه مسلمانانی به کار بردهاند که اقتدارشان را نمیپذیرند.
فراتر از الهیات صریح، طبقهبندی حقوقیِ یک فرد بهعنوان کافر پیامدهای اجتماعی عملی نیز دارد. در فقه شیعه دوازدهامامی، متون سنتی از «نجاست» (نَجاسَه) غیرمسلمانان سخن میگویند، جایی که تماس فیزیکی همراه با رطوبت میتواند نظراً نجاست را منتقل کند و بر تعاملات روزمره، مانند همسفره شدن، اثر بگذارد. با این حال، فتاوا متفاوت است: در حالی که برخی مراجع همه غیرمسلمانان را نجس میدانستند، چهرههای معاصری چون آیتالله العظمی علی سیستانی یهودیان، مسیحیان و زرتشتیان را از نظر طهارت آیینی پاک میدانند، در عین حال برای گروههای دیگر احکام متمایزی حفظ میکنند.
فقه اهل سنت عموماً رویکرد دیگری داشته و از همان قواعد فراگیرِ انتقالپذیری نجاست پرهیز کرده است. هرچند نجاست آیینی ذاتاً فرمان به خشونت نمیدهد، وقتی با ادعای برتری دینی و تفسیرهای طردکننده همراه شود، فاصله اجتماعی و این تصور را تقویت میکند که بیگانگان جایگاهی فروتر دارند. فقهی که به کرامت انسانی پایبند باشد باید این پیشفرضهای بنیادین را بهنقد بکشد.
این را از سر تجربه مینویسم، نه بر پایه مشاهدهای از دور. نزدیک به چهار دهه در سنت حوزوی به مطالعه فقه و کلام اسلامی پرداختم. مجتهد بودم و بهعنوان قاضی کار کردم. مقولهها و مناقشات فقهی را از درون میشناسم. همچنین به تنوع دانشپژوهی مسلمانان آگاهم و مدعی نیستم که هر مکتب یا هر معلم دینی افراطگرایی را ترویج میکند.
اما بررسی آنچه کودکان میآموزند ضروری است. پژوهش درباره کتابهای درسی داعش نشان میدهد سازمانهای تروریستی چگونه میتوانند آموزش را به تلقین ایدئولوژیک تبدیل کنند. مطالعات نشان دادهاند که داعش از درسهایی مانند زبان، ریاضیات، تاریخ و علوم برای پیشبرد دستور کار سیاسی و دینی خود بهره میبرد. این موضوع ثابت نمیکند که حوزههای علمیه معمولیِ مسلمانان همان آموزهها را تدریس میکنند. اما نشان میدهد افراطگرایان چگونه میتوانند از آموزش برای عادیسازی طرد و خشونت استفاده کنند.
تروریسم از یک واژه، یک متن یا یک کلاس درس برنمیخیزد. منازعه سیاسی، اقتدارگرایی، تبلیغات، شبکههای اجتماعی و عضوگیری نیز در رادیکال شدن نقش دارند. نهادهای امنیتی باید به این عوامل بپردازند و همزمان استدلالهای دینیای را بررسی کنند که سازمانهای تروریستی برای مشروع جلوه دادن خشونت به کار میگیرند.
حمله دسامبر ۲۰۲۵ در ساحل بوندای استرالیا، که ۱۵ قربانی بر جای گذاشت و ۴۲ نفر را در جریان جشن حنوکا مجروح کرد، نشاندهنده تداوم خطر خشونت یهودستیزانه است. این حمله ارتباطی با هیچ برنامه درسی اسلامی خاصی را اثبات نمیکند، اما ضرورت به چالش کشیدن ایدئولوژیهایی را پررنگتر میکند که کرامت و امنیت برابرِ جوامع دینی را انکار میکنند.
قرآن (آیه ۸ سوره ممتحنه) به نیکی و عدالت در حق کسانی فرامیخواند که به سبب دین با مسلمانان نمیجنگند و آنان را از خانههایشان بیرون نمیرانند. این اصول باید راهنمای فقه معاصر اسلامی باشد.
اصلاح آموزش حقوقی اسلامی ضروری است. عالمان مسلمان باید روایات مورد مناقشه و ظنی را بازبینی کنند، بستر تاریخی احکام بهارثرسیده را بررسی کنند و اختلاف کلامی را از خصومت حقوقی تفکیک کنند. آنان باید تفسیرها را در پرتو عقل، اخلاق، مصلحت عمومی و اصول بینالمللی حقوق بشر بسنجند. این نفی دانشپژوهی اسلامی نیست. دعوتی است به اجتهاد مسئولانه.
دولتها و دانشگاههای غربی باید از عالمان مستقل مسلمان از طریق تأمین مالی پژوهش، ترجمه، تدوین برنامه درسی و برنامههای آموزشی حمایت کنند. آنان باید با طیف گستردهتری از سنتهای فکری اسلامی تعامل کنند، بهجای آنکه چند جنبش سازمانیافته سیاسی را نماینده همه مسلمانان بدانند.
مبارزه با تروریسم چیزی بیش از شکست دادن گروههای مسلح میطلبد. این مبارزه مستلزم به چالش کشیدن ایدههایی است که به مردم اجازه میدهد همسایگان خود را هدفی مشروع بدانند. این نبرد باید در کلاس درس نیز جریان یابد.
تحلیلهای میدل ایست فوروم را با ایمیل دریافت کنید: مشترک خبرنامه شوید (به انگلیسی)