پس از پیمان مکه، توافق بدر باید در کانون توجه واشینگتن باشد

چهار کشور با اکثریت مسلمان ۲۱ اکتبر ۲۰۲۶ در دوحه یک تفاهم‌نامه دفاعی امضا کردند. پاکستان، ترکیه، قطر و اندونزی آن را «توافق بدر» می‌نامند. تا اینجا، این سند یک تفاهم‌نامه است، نه یک پیمان اتحاد. با این حال، نیت آن روشن است: همکاری عمیق‌تر سنی. در نهایت، «توافق بدر» می‌تواند به شکل‌گیری معماری امنیتی گسترده‌تر سنی کمک کند. ایالات متحده باید هوشیار باشد.

وزارت دفاع ترکیه می‌گوید این تفاهم‌نامه تولید نظامی، تحقیق‌وتوسعه، آموزش فنی و رزمایش‌های مشترک را در بر می‌گیرد. ترکیه فناوری را تأمین می‌کند. پاکستان و اندونزی کارخانه و نیروی کار ماهر فراهم می‌کنند. قطر سرمایه را فراهم می‌کند.

خواجه محمد آصف، وزیر دفاع پاکستان، یاشار گولر، وزیر دفاع ترکیه، شیخ سعود بن عبدالرحمن آل‌ثانی، معاون نخست‌وزیر قطر، و یوسف جوهری، معاون وزیر دفاع اندونزی، این متن را امضا کردند. کشورهای دیگر می‌توانند بر اساس معیارهایی که این چهار کشور تعیین خواهند کرد، به آن بپیوندند.

این نام بار دینی دارد. «بدر» نام نبردی سرنوشت‌ساز در سال ۶۲۴ میلادی بود که نقطه‌عطفی بزرگ برای جامعه نخستین مسلمانان به شمار می‌رفت، زمانی که آنان به یک نیروی نظامی مهم در شبه‌جزیره عربستان بدل شدند. این تفاهم‌نامه همچنین در پی پیمان مکه آمده است که پاکستان، عربستان سعودی و ترکیه را به هم پیوند می‌دهد. پاکستان و ترکیه در کنار عربستان سعودی و مصر در گروه «چهارگانه منطقه‌ای» (R4) نیز حضور دارند که مارس ۲۰۲۶ شکل گرفت. هدف، ساختن همکاری و وابستگی متقابل، گام‌به‌گام، است، با یک بلوک امنیتی فراگیر مسلمانان سنی به‌عنوان هدف نهایی.

پژوهشگران چینی «توافق بدر» را تلاشی برای کاهش نفوذ آمریکا در منطقه تفسیر می‌کنند. پروژه جنوب جهانی چین (China Global South Project) گزارش داد که دینگ لونگ، استاد مؤسسه مطالعات خاورمیانه دانشگاه مطالعات بین‌المللی شانگهای، به روزنامه Jiefang Daily، روزنامه‌ای در شانگهای وابسته به حزب کمونیست چین، گفته است پدیدار شدن توافق‌های مکه و بدر بازتاب «افول هژمونی ایالات متحده» است. دینگ افزود کشورهای منطقه «دیگر همه شرط‌بندی امنیتی خود را روی ایالات متحده نمی‌گذارند» و در عوض در پی متنوع‌سازی شراکت‌ها و توزیع ریسک هستند.

در همان حال، دینگ هشدار می‌دهد تکثیر این ترتیبات امنیتی می‌تواند چشم‌انداز امنیتی منطقه را چندپاره کند و بر چالش بالقوه برای صادرات تسلیحاتی چین به پاکستان تأکید می‌کند. این موضوع درباره غرب نیز صادق است. پاکستان، ترکیه، قطر و اندونزی نیز می‌خواهند اتکای خود را به تسلیحات غربی که با شرط‌و‌شروط همراه است کاهش دهند. مجوزهای صادراتی، تهدید به تحریم و پیوندهای آموزشی همگی وقتی شریکی بتواند از جای دیگری بخرد یا خودش بسازد، کارایی خود را از دست می‌دهند. واشینگتن باید «توافق بدر» را زیر نظر بگیرد و روشن کند «قانون مقابله با دشمنان آمریکا از طریق تحریم» (CAATSA) چگونه بر آن اعمال می‌شود.

ستون صنعتی «توافق بدر» یک مشکل امنیتی هم ایجاد می‌کند. چهار عضو این توافق از تأمین‌کنندگان متعددی سلاح می‌خرند. ترکیه سامانه‌های آمریکایی را به کار می‌گیرد و تمرکز زیادی بر تولید داخلی مطابق استانداردهای ناتو دارد. پاکستان از کاربران اصلی تجهیزات با منشأ آمریکایی است. قطر ناوگان متنوعی از تجهیزات پیشرفته غربی را در اختیار دارد. اندونزی مقدار قابل‌توجهی از تجهیزات نظامی غربی را به کار می‌گیرد. تولید مشترک و آموزش فنی این سامانه‌ها را به کارگاه‌های یکسان می‌آورد. مهندسان می‌توانند سخت‌افزار یکدیگر را مطالعه کنند. مهندسی معکوس آسان‌تر می‌شود. انتقال غیرمجاز هم همین‌طور. قطعه‌ای که مجوز آن به یک عضو داده شده است، می‌تواند بدون رضایت تأمین‌کننده اصلی به عضو دیگر، یا به طرف ثالثی، برسد.

بنابراین، واشینگتن و متحدانش باید جریان فناوری دفاعی در «توافق بدر» را از نزدیک رصد کنند. آن‌ها باید به ترکیه، که عضو ناتو است، فشار بیاورند تا از فناوری متحدان در هر پروژه مشترکی محافظت کند. آن‌ها به‌ویژه باید شرایط کاربرد نهاییِ ضمیمه‌شده به سامانه‌های با منشأ آمریکایی در زرادخانه پاکستان را بازبینی کنند، به‌خصوص با توجه به پیوندهای نظامی نزدیک پاکستان با چین.

«توافق بدر» این پرسش را نیز مطرح می‌کند که چه کسان دیگری ممکن است از آن بهره ببرند. پاکستان، ترکیه و قطر هر یک با گروه‌های اسلام‌گرا پیوند دارند. پاکستان به جناح‌های شبه‌نظامی اسلام‌گرا پناه می‌دهد. ترکیه و قطر هر دو از اخوان‌المسلمین حمایت می‌کنند و میزبان چهره‌های حماس هستند.

فعلاً «توافق بدر» هیچ پروژه، بودجه یا جدول زمانی تولیدیِ اعلام‌شده‌ای ندارد. پیمان مکه هم‌اکنون نشانه‌های فرسایش را نشان می‌دهد. ترکیه هنوز هیچ پشتیبانی نظامی تهاجمی از عربستان سعودی در برابر حوثی‌ها در یمن ارائه نکرده است و سهم پاکستان بیشتر در حوزه دفاع سرزمینی است. اگر آن وعده هنوز محقق نشده است، وعده صنعتی «توافق بدر» سال‌ها زمان می‌خواهد تا خودش را ثابت کند. تولید مشترک نیازمند استاندارد، اعتماد و زمان است.

واشینگتن باید همین حالا دست‌به‌کار شود، پیش از آنکه این معماری تثبیت شود. «توافق بدر» برای گسترش فراتر از چهار عضو مؤسس خود باز است. اگر همکاری نظامی آن عمیق‌تر شود و اعضایش هماهنگ‌سازی منافع راهبردی خود را آغاز کنند، می‌تواند نفوذ غرب را به چالش بکشد، اهرم ایالات متحده بر انتقال تسلیحات و تحریم‌ها را تضعیف کند و کانال‌های تازه‌ای برای رسیدن فناوری نظامی حساس به بازیگران متخاصم با منافع غرب ایجاد کند.