یونان برای مهار ترکیه باید در آفریقا دست به ابتکار عمل بزند
ترکیه امروز سومالی را همانگونه به کار میگیرد که فرانسویها و بلژیکیها با سرزمینهای مستعمرهشان رفتار میکردند.
مایکل روبین در حوزه ایران، ترکیه و شاخ آفریقا تخصص دارد. کارنامه او شامل دورهای بهعنوان مقام وزارت دفاع آمریکا (پنتاگون) است؛ همراه با تجربههای میدانی در ایران، یمن و عراق و نیز تعاملاتی با طالبان پیش از 9/11. آقای روبین در حوزه آموزش نظامی نیز فعالیت داشته و به یگانهای نیروی دریایی و تفنگداران دریایی ایالات متحده درباره منازعات منطقهای و تروریسم تدریس کرده است. آثار علمی او شامل چند اثر شاخص است؛ از جمله «Dancing with the Devil» (رقص با شیطان) و «Eternal Iran» (ایران ابدی). روبین مدرک دکتری و کارشناسی ارشد خود را در رشته تاریخ و مدرک کارشناسی خود را در رشته زیستشناسی از دانشگاه ییل دریافت کرده است.

سومالی با شتاب به دومین مستعمره مهم ترکیه پس از شمال اشغالی قبرس تبدیل شده است. ترکیه فرودگاه بینالمللی موگادیشو را در اختیار دارد و بندر آن را اداره میکند. بانک ضیرآت کاتیلیم ترکیه نخستین بانک خارجی بود که پس از نیم قرن در سومالی فعالیت کرد. اویاک، صندوق بازنشستگی نظامیان ترکیه، شرکتی تأسیس کرد تا انحصار مجوزهای صید در آبهای سومالی را در دست بگیرد. در ۷ مارس ۲۰۲۴، دولت سومالی و شرکت دولتی نفت ترکیه قرارداد تقسیم تولیدی را برای سه بلوک فراساحلی امضا کردند. کشتی عروج رئیس بررسیهای لرزهنگاری انجام داد و در آوریل ۲۰۲۶ کشتی چاغری بیگ حفاری نخستین چاه آبهای عمیق خود را آغاز کرد. بنا بر گزارشها، ترکیه چه از محل صید، چه نفت و چه دیگر منابع، ۳۰ درصد درآمد منطقه انحصاری اقتصادی سومالی را دریافت میکند، هرچند متن قرارداد علنی نشده است.
در خشکی نیز ترکها قراردادی به وسعت ۶٬۲۰۰ مایل مربع شامل سه بلوک را به موگادیشو تحمیل کردند. مفاد درزکرده نشان میدهد ترکیه ۹۰ درصد تولید را در قالب قراردادی دریافت میکند که پارلمان سومالی را دور زده است. به بیان ساده، ترکیه امروز سومالی را همانگونه استثمار میکند که فرانسویها و بلژیکیها با سرزمینهای مستعمرهشان رفتار میکردند. شاید به همین دلیل است که سومالی اکنون میزبان بزرگترین سفارت ترکیه است، سفارتی با ۸۶۰٬۰۰۰ فوت مربع مساحت که اندکی بزرگتر از کاخ باکینگهام است.
ترکیه همچنین سومالی را پایگاهی برای جاهطلبیهای خود میداند تا دامنه نفوذ استعماریاش را به دیگر نقاط آفریقا گسترش دهد. اردوگاه تورکسوم (TURKSOM)، پایگاه آموزشی ۵۰ میلیون دلاری، اکنون بزرگترین پایگاه برونمرزی ترکیه است. ترکیه همچنین در حال ساخت یک «پایگاه فضایی» است که میتواند همزمان کارکرد میدان آزمایش موشکی را هم داشته باشد. ترکیه بهطور فزایندهای شبهنظامیان سومالیایی را مسلح میکند یا نیروهای خود را مستقیماً به کار میگیرد و این کار را از جانب دولت سومالی انجام میدهد. ترکیه تاکنون پهپادهای تیبی۲ و آکینجی، بالگردهای آتاک، جنگندههای اف-۱۶، تانکهای ام۴۸/ام۶۰ و تا ۲٬۵۰۰ نیرو مستقر کرده است.
درک فقدان مشروعیت حضور ترکیه ضروری است. برخلاف سومالیلند، سومالی پیوسته در برگزاری انتخابات یکنفر، یکرأی ناکام مانده است. در عوض، جامعه بینالمللی چند صد رهبر محلی و قبیلهای را برمیگزیند که آنان نیز به نوبه خود رئیسجمهور را انتخاب میکنند. چنین نظامی در برابر فساد آسیبپذیر است، چرا که برای قدرتهای خارجی خریدن آرا به نفع دستنشاندگانی مانند حسن شیخ محمود، رئیسجمهور مستقر، آسان است. امروز در موگادیشو فساد حتی بدتر هم هست. دوره قانونی حسن شیخ محمود در ۱۵ مه ۲۰۲۶ به پایان رسید؛ دیوان عالی سومالی نیز این تاریخ را تأیید کرد. با این حال ترکیه همچنان او را سرپا نگه میدارد و هر نمایندهای را که پرسشهای دشوار مطرح کند یا از تبدیل کردن جایگاه خود به مهر تأیید سر باز زند، منزوی یا رد صلاحیت میکند.
در اصل، رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور، و هاکان فیدان، رئیس پیشین دستگاه اطلاعاتی و وزیر امور خارجه کنونی، همان راهبرد لیبی را تکرار میکنند و سیاستمداری بیکفایت، فاسد و نامحبوب را سرپا نگه میدارند که بقای سیاسیاش صرفاً به حمایت آنان وابسته است. در مقابل، آن نخستوزیر یا رئیسجمهور حاکمیت ملی را کنار میگذارد و هر چه گردانندگان ترک او بخواهند انجام میدهد. مقامهای ترکیه حساب میکنند که گذر زمان غیرقانونی بودن، یا در مورد سومالی، مغایرت با قانون اساسیِ اقداماتشان را میشوید.
متأسفانه انفعال یونان بیش از حد به ترکیه اجازه میدهد راهبرد خود را بیچالش پیش ببرد. دستدست کردن اروپاییها در زمینه بهرسمیتشناسی و سرمایهگذاری حریف تعامل ترکیه نشد و همین امر باعث شد مقامهای شرق لیبی قرارداد غیرقانونی دریایی لیبی-ترکیه را تأیید کنند.
شاید سومالی منفعت درجهاول یونان نباشد، هرچند میتوان استدلال کرد هر کشور ساحلی که توان اخلال در کشتیرانی یونان را دارد باید چنین باشد، اما اندکی سرمایهگذاری یونان میتواند جاهطلبیهای ترکیه را سد کند، نیروی نظامیاش را بیش از توانش بکشاند و هزینه استعمارگریاش را بالا ببرد.
پاشنه آشیل ترکیه این است که سومالی بر پایه نظامی فدرال اداره میشود که بنا بر قانون اساسی حقوق ایالتهای عضو را تقویت میکند. پونتلند، جوبالند، ایالت جنوب غربی و دیگران هر یک حق دارند در سطح محلی و با کمترین دخالت موگادیشو خود را اداره کنند. نخست پونتلند و اکنون ایالت جنوب غربی هم زیادهروی موگادیشو و هم پشتیبانی ترکیه از آن را رد کردهاند.
با توجه به اینکه ترکیه ظاهراً جنگندههای اف-۱۶ را برای حمله به ایالت جنوب غربی به کار گرفته و شاید حتی آماده باشد گردانها و مشاوران سومالیاییِ آموزشدیده خود را وارد عمل کند، یونان باید به یاری عبدالعزیز حسن محمد لفتاگارین، رئیسجمهور قانونی ایالت جنوب غربی، بشتابد. این به معنای اعزام نیروی یونانی نیست، اما یونان باید به اندازه کافی تسلیحات در اختیار لفتاگارین بگذارد تا ترکیه را زمینگیر کند و هزینه مداخلهاش را بالا ببرد. یونان هم لازم نیست این کار را به تنهایی انجام دهد. آتن و نایروبی پیشتر بهخوبی با یکدیگر همکاری کردهاند و باید پیوندهای عملیاتیشان را از سر بگیرند. یونان همچنین میتواند مستقیماً با پونتلند و سومالیلند همکاری کند تا از گارد ساحلی هر یک پشتیبانی کند و آنها بتوانند صرفنظر از جاهطلبیهای آنکارا و موگادیشو از آبهای سرزمینی خود دفاع کنند.
ترکیه روی بیعملی رقبا و حریفانش حساب میکند و اردوغان چند دهه توانسته است نفوذ خود را صرفاً به این دلیل گسترش دهد که میدانست واکنشی در کار نخواهد بود. میتوانست با هزینهای اندک زورگویی و رشوهدهی کند. همین سازوکار برای یونان نیز جواب میدهد. سرمایهگذاری کوچکی در پونتلند یا ایالت جنوب غربی سومالی میتواند پروژه ترکیه در سومالی را از حرکت بازدارد.
تحلیلهای میدل ایست فوروم را با ایمیل دریافت کنید: مشترک خبرنامه شوید (به انگلیسی)