توهم پیشمرگ یکپارچه در کردستان عراق
دو حزب سیاسی همچنان بر نیروهای مسلح کرد، که تازه نامشان تغییر کرده، و بر شکافهای درون آنها تسلط دارند.
در ۱۰ سپتامبر ۲۰۲۶، وزارت امور پیشمرگ در اقلیم کردستان عراق از تکمیل روند یکپارچهسازی نیروهای مسلح وابسته به دو حزب حاکم این اقلیم، یعنی حزب دموکرات کردستان و اتحادیه میهنی کردستان، خبر داد. در حالت معمول، چنین خبری باید مایه جشن میبود. بالاخره این نخستین بار است که مقامهای حاکم، نیروهای مسلح کردستان را رسماً زیر یک فرماندهی دفاعی واحد قرار دادهاند. اما واقعیت میدانی، تصویری کاملاً متفاوت از این یکپارچگیِ ظاهری به دست میدهد.
نیروهای کرد، که با نام پیشمرگ شناخته میشوند، از زمان کسب خودمختاری اقلیم کردستان در سال ۱۹۹۱ همچنان دوقسمتی و تحت کنترل دو حزب حاکم اقلیم باقی ماندهاند؛ آن هم با وجود اینکه وزارت امور پیشمرگ همزمان با تشکیل نخستین دولت اقلیم در سال بعد از آن تأسیس شد. در سالهای نخست، دو طرف از نیروهای پیشمرگ خود علیه یکدیگر در جنگ داخلی استفاده کردند؛ جنگی که هزاران کشته بر جا گذاشت. هرچند قانون اساسی ۲۰۰۵ عراق پس از سقوط رژیم صدام حسین، وضعیت اقلیم کردستان را بهطور رسمی به رسمیت شناخت، اما این امر کمکی به یکپارچهسازی نیروهای مسلح کرد نکرد.
ایالات متحده چندین سال است که کوشیده دو نیروی کرد را زیر فرماندهی وزارت امور پیشمرگ بیاورد. در جریان جنگ با دولت اسلامی، نیروهای کرد به تلاش تحت رهبری آمریکا برای شکست این گروه تروریستی کمک کردند. با این حال، دولت آمریکا با وجود کمکهای سالانه به ارزش میلیونها دلار، نتوانست دو حزب کرد را به یکپارچهسازی کامل نیروهای مسلحشان متقاعد کند.
نیروهای مورد بحث، همان نیروهای موسوم به «نیروهای ۸۰» هستند که وابسته به حزب دموکرات کردستاناند و «نیروهای ۷۰» که وابسته به اتحادیه میهنی کردستان هستند. با این حال، به نظر میرسد اعلام اخیرِ یکپارچهسازی صرفاً نامهای قدیمی را با نامهای جدید عوض کرده است. نیروهای ۸۰ اکنون «منطقه یک» نام گرفتهاند و نیروهای ۷۰ به «منطقه دو» تغییر نام دادهاند. درون این دو منطقه، قرار است ۱۱ لشکر زیر فرماندهی وزارت امور پیشمرگ فعالیت کنند. هرچند مقامهای کرد ممکن است این بازسازماندهی را «اصلاحات» توصیف کنند، واقعیت چیز دیگری است. هر دو حزب سیاسی همچنان مناطق تازهتأسیس و لشکرهای درون آنها را کنترل میکنند. حزب دموکرات کردستان شش لشکر را در اختیار دارد، لشکرهایی با شمارههای فرد؛ اتحادیه میهنی کردستان پنج لشکر باقیمانده را کنترل میکند.
در این چارچوب، زمانبندی این اعلام هم اهمیت دارد، چرا که تنها چند هفته پیش از مهلت ۳۰ سپتامبر برای خروج نیروهای آمریکایی از عراق صورت گرفته است. گزارشها نشان میدهد ارتش آمریکا پس از آن تاریخ دیگر به پیشمرگ کمک نخواهد کرد. در چنین فضایی، اعلام یکپارچهسازی بیشتر شبیه پیامی به واشینگتن است مبنی بر اینکه تلاشهای چند سال گذشتهاش بیهوده نبوده و ادامه حمایت آمریکا از پیشمرگ پس از مهلت ۳۰ سپتامبر همچنان توجیهپذیر است.
بنبست سیاسی کنونی در کردستان عراق نیز بیش از پیش، اصالت یکپارچهسازی پیشمرگ را زیر سؤال میبرد. دو حزب حاکم از زمان انتخابات پارلمانی اکتبر ۲۰۲۴ نتوانستهاند دولت جدیدی تشکیل دهند و همین، نهادهای سیاسی اقلیم را تا حد زیادی فلج کرده است. اگر دو حزب نتوانند بر سر تشکیل دولت به توافق برسند، دشوار است تصور کنیم چگونه میتوانستهاند در حوزه نظامی به وحدت واقعی دست یابند.
کردستان عراق بهتدریج خودمختاریای را که دههها از آن برخوردار بوده از دست میدهد. بغداد، آنکارا و تهران بهطور فزایندهای برای تضعیف وضعیت خودمختار اقلیم با یکدیگر همکاری کردهاند. با این حال، حزب دموکرات کردستان و اتحادیه میهنی کردستان بهجای آنکه واقعاً برای مواجهه با تهدیدهای وجودیِ پیشروی خودگردانی کردها متحد شوند، همچنان درگیر کشمکش بر سر قدرت سیاسیاند. بعید است هیچیک از دو حزب کنترل خود بر نیروهای پیشمرگ را واگذار کند، زیرا این کنترل اهرم قابلتوجهی بر قدرت سیاسی در اقلیم فراهم میآورد. این واقعیت دهههاست برقرار بوده و تا زمانی که کردستان عراق خودمختاری خود را حفظ کند، ادامه خواهد یافت.
تحولات گستردهتر در کردستان عراق نشان میدهد که دو حزب بیش از آنکه بر صیانت از خودمختاری اقلیم متمرکز باشند، بر حفظ حوزههای نفوذ خود تمرکز کردهاند. بنابراین، دشوار است اعلام اخیر درباره پیشمرگ را چیزی بیش از تلاشی دیگر برای جلب تداوم حمایت مالی واشینگتن بدانیم.