هشدار تحلیلگران به پاپ لئو: در برابر آزار مسیحیان در ترکیه سازش نکنید
پاپ لئو چهاردهم که بهزودی به ترکیه سفر میکند، تا امروز از نامبردن اسلامگرایان بهعنوان عاملان خشونت علیه مسیحیان در دیگر نقاط جهان خودداری کرده است.
جولز گومز پژوهشگرِ کتاب مقدس و روزنامهنگار مستقر در رم است.
تحلیلگران آزادی دینی به پاپ لئوی چهاردهم هشدار دادهاند که در برابر آزار و اذیت اسلامگرایانهٔ مسیحیان و یهودیان در ترکیه ــ که به ادعای آنان با حمایت دولت انجام میشود ــ کوتاه نیاید؛ آزار و اذیتی که میگویند رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، برای «ایجاد ملتی ترک و مسلمانِ سنی که از نظر قومی و دینی همگون باشد» دنبال میکند.
مرکز اروپایی حقوق و عدالت (European Centre for Law and Justice) در گزارشی ۵۰ صفحهای که در ۲۴ نوامبر ۲۰۲۵، سه روز پیش از عزیمت لئو برای سفر به ترکیه منتشر شد، از پاپ خواست به «خصومت حقوقی، نهادی و اجتماعی» علیه جمعیت مسیحی و یهودی ترکیه بپردازد. این گزارش هشدار میدهد ترکیه هرچه بیشتر مسیحیان و یهودیان را «بیگانه، برانداز، یا ابزار نفوذ خارجی» تصویر میکند، در حالی که اردوغان هویت ملی را به قومیت ترک و اسلام سنی پیوند میزند.
این گزارش روند کاهش جمعیت مسیحی در «گهوارهٔ مسیحیت» را از حدود ۲۰ درصد در سال ۱۹۱۵ به کمتر از ۰.۳ درصد در امروز دنبال میکند. تنها ۲۵۷٬۰۰۰ مسیحی و بین ۱۲٬۰۰۰ تا ۱۶٬۰۰۰ یهودی در ترکیه باقی ماندهاند. در این گزارش آمده است: «فروپاشی چشمگیر جمعیتی مسیحیان ترکیه در سدهٔ گذشته نتیجهٔ سیاستی عامدانه و چندلایه برای حذف آنان است؛ سیاستی که از طریق خشونت، آوارگی اجباری، طرد قانونی و سرکوب نهادی اجرا شده است.»
گزارش میگوید ارمنیان، یهودیان، مسیحیان، یونانیها و قبرسیهای یونانیتبار بهطور مداوم هدف بدنامسازی قرار میگیرند، «اغلب از رهگذر روایتهای تاریخی بهارثرسیدهای که با لفاظی سیاسی تقویت میشوند». جرایم نفرتمحورِ ثبتشده علیه مسیحیان بین سالهای ۲۰۲۱ و ۲۰۲۳ بیش از دو برابر شد و مسیحیان را به پرتکرارترین هدف در میان گروههای دینی بدل کرد؛ پس از آنان علویها و یهودیان قرار دارند. بر اساس گزارش، خشونت اسلامگرایانه علیه مسیحیان در ترکیه همچنان ادامه دارد. از جمله این موارد میتوان به تیراندازی یک اسلامگرا به انجمنی وابسته به کلیسای پروتستان کورتولوش (Kurtuluş Protestant Church) در شب سال نو ۲۰۲۵ و کشته شدن یک علوی به دست مهاجمان مسلح داعش (Islamic State) در داخل کلیسای کاتولیک رومی سانتا ماریا در ژانویه ۲۰۲۴ اشاره کرد.
پاپ لئو با اردوغان دیدار خواهد کرد و همراه با بارتولومئوس اول، پاتریارک اکومنیک (Ecumenical Patriarch Bartholomew I)، هزار و هفتصدمین سالگرد شورای نیقیه را گرامی خواهد داشت. ناظران واتیکان انتظار دارند پاپ بر موضوع وحدت مسیحیان تأکید کند. با این حال، تیبو ون دن بوشه (Thibault van den Bossche)، مسئول دادخواهی در مرکز اروپایی حقوق و عدالت، گفت: «پاپ لئوی چهاردهم اکنون این فرصت را دارد که نگرانیهای مشخصی را دربارهٔ رژیمهای اسلامگرا یا وضعیت مسیحیان در کشورهای با اکثریت مسلمان، بهویژه در ترکیه، بیان کند.»
ون دن بوشه ابراز نگرانی کرد که ترکیه ممکن است از سفر پاپ «ابزاری» بسازد «تا نمایی ظاهری از ‹مدارا› به نمایش بگذارد»، و از پاپ خواست «حقوق بنیادین مسیحیان را دوباره تأیید کند [و] در برابر همسو شدن با روایتهای ‹اسلام میانهرو› و سکولاریسم ترکی که بسیار اوقات صرفاً لعابی سطحیاند، مقاومت کند». او افزود: «دستکم، لئو میتواند اذعان کند که نه اکومنیسم و نه گفتوگوی مسیحی‑مسلمان هیچیک در تضمین حفاظت مؤثر از مسیحیان ترکیه موفق نبودهاند.»
پاپ بندیکت شانزدهم آخرین پاپی بود که صراحتاً دربارهٔ مسئلهٔ خشونت در درون اسلام سخن گفت، اما سپس رویکرد خود را تعدیل کرد؛ بهویژه در سفر ۲۰۰۶ به ترکیه که در آن کوشید تنشها را کاهش دهد. پاپ فرانسیس نیز حملات اسلامگرایان را محکوم میکرد، اما از انتقاد از دولتهای مسلمان یا نظامهای سیاسی پرهیز داشت، حتی وقتی آنها آزادی دینی را محدود میکردند. فرانسیس ژستهای نمادینی مانند پیوستن به بیانیهٔ ابوظبی ۲۰۱۹ را ترجیح میداد.
لئو در حالی که از بنگلادش، نیجریه، موزامبیک، کنگو و سودان بهعنوان کشورهایی نام برده که در آنها «مسیحیان از تبعیض و آزار و اذیت رنج میبرند»، از معرفی اسلامگرایان بهعنوان عاملان این خشونت خودداری کرده است؛ خشونتی که در نیجریه به ابعاد نسلکشی رسیده است. در همین حال، در اکتبر ۲۰۲۵، کاردینال پیترو پارولین، وزیر امور خارجهٔ واتیکان (Vatican Secretary of State)، آزار و اذیت اسلامگرایانهٔ مسیحیان در نیجریه را کماهمیت جلوه داد و مدعی شد «این یک منازعهٔ دینی نیست، بلکه یک منازعهٔ اجتماعی است، برای مثال میان دامداران و کشاورزان».
سفر لئوی چهاردهم در حالی انجام میشود که سازمان «اتحاد بینالمللی دفاع از آزادی» (Alliance Defending Freedom International، ADFI) دولت ترکیه را در دادگاه اروپایی حقوق بشر به چالش کشیده است؛ بهدلیل ممنوع کردن بازگشتِ کنث آرتور ویست (Kenneth Arthur Wiest)، شهروند آمریکا و فعال مسیحی که از سال ۱۹۸۵ در ترکیه زندگی کرده است.
ترکیه از سال ۲۰۲۰ بیش از ۲۰۰ فعال مسیحی خارجی و خانوادههایشان را اخراج کرده است. در فاصلهٔ دسامبر ۲۰۲۴ تا ژانویه ۲۰۲۵، وزارت کشور ترکیه دستکم سیوپنج «کد امنیتی» تازه علیه مسیحیان خارجی صادر کرد. این کدها شامل کدهای N-82 و G-87 است که با طبقهبندی این ساکنان بهعنوان تهدید امنیت ملی، بازگشت آنها را ممنوع میکند.
تحلیلگران واتیکان میگویند پاپهای اخیر نتوانستهاند از تجربهٔ پاپ بندیکت پانزدهم ــ که در قبال قتلِ بین ۸۰۰٬۰۰۰ تا یک میلیون مسیحی به دست امپراتوری عثمانی در نسلکشی یونانیان پونتوس و ارمنیان سکوت کرد ــ درسِ پرهیز از مماشات با اسلامگرایان را بیاموزند.
ژاک کورنبرگ، تاریخنگار، در کتاب «معضل پاپ: پیوس دوازدهم در برابر جنایات و نسلکشی در جنگ جهانی دوم» (The Pope’s Dilemma: Pius XII Faces Atrocities and Genocide in the Second World War) نوشت: «حدود ۱۴۰٬۰۰۰ ارمنی کاتولیک بودند؛ از این شمار، حدود ۱۰۰٬۰۰۰ نفر در نسلکشی جان باختند. اموال کلیسای ارمنی مصادره شد و کلیساها به مسجد تبدیل شدند، چنانکه نسلکشی عملاً کلیسای کاتولیک ارمنی را نابود کرد.»
بندیکت پانزدهم بهجای آن، نامهای سرشار از ابراز تأسف به سلطان محمد پنجم عثمانی نوشت. کورنبرگ یادآوری میکند: «نامهٔ بندیکت کاری بیش از این نکرد که کلیسای کاتولیک رومی را در مقام مخالفی لفظی با کشتار جمعی ثبت کند.»
دفتر مطبوعاتی کرسی مقدس (The Holy See Press Office) و دیکاستری گفتوگوی بینادیانی واتیکان به درخواست برای اظهارنظر پاسخی ندادند.