ایران خروج از پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای را بررسی می‌کند
موضع رسمی تهران درباره این پیمان تغییر نکرده، اما طیفی از مقام‌های ایرانی اکنون خواستار خروج از آن هستند.
Shay Khatiri پژوهشگر ارشد مؤسسه یورک‌تاون (Yorktown Institute) و پژوهشگر مرکز رینی (Rainey Center) است.
سیاست‌گذاران و روزنامه‌نگاران ایرانی بحث درباره جایگاه ایران در آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و پایبندی این کشور به پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT) را از سر گرفته‌اند. روز ۱۸ اکتبر ۲۰۲۶، احمد نادری، عضو میانه‌روِ هیئت‌رئیسه مجلس، مطرح کرد که ممکن است مجتبی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی، فتوای پدرِ درگذشته‌اش علیه سلاح‌های هسته‌ای را بازنگری کند. سپس در ۲۴ اکتبر، جبهه پایداری، جریانی تندرو به رهبری سعید جلیلی، مذاکره‌کننده پیشین هسته‌ای، با صدور بیانیه‌ای خواستار خروج ایران از این پیمان شد. در این بیانیه به نظام دوسطحیِ دارا و ندارِ پیمان اعتراض شد و تأکید کردند که جنگ‌های اخیر ثابت می‌کند ایران برای بازدارندگی به سلاح‌های هسته‌ای نیاز دارد.
روز ۳۱ اکتبر، محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی و عملاً عالی‌ترین مقام امنیت ملی ایران، به تلویزیون سراسری گفت آینده ایران به‌عنوان عضو این پیمان نامعلوم است. بافت سخنان او نشان می‌دهد این اظهارنظر سنجیده نبوده و رضایی کوشید آن را پس بگیرد. او در آغاز همان مصاحبه درباره استواری ایران در مذاکره با جی.دی. ونس، معاون رئیس‌جمهور، لاف زد. رضایی رویکرد ایران به بحث درباره موضوع هسته‌ای را چنین توضیح داد: «ما اول درباره حقوق خود بحث می‌کنیم، نه اینکه محدودیت‌هایی بر خودمان تحمیل کنیم.» او گفت «هر کشوری که عضو NPT است ۲۲ حق دارد. … ممکن است بخواهند دوباره جنگی راه بیندازند و معلوم نیست پس از جنگ در NPT بمانیم؛ اما تا وقتی در آن هستیم، ۲۲ حق داریم و آنها را مطالبه خواهیم کرد.»
رضایی افزود دکترین هسته‌ای ایران تاکنون تغییر نکرده است. روز ۱ نوامبر، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، بار دیگر تأکید کرد: «ایران عضو پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای است و به تعهدات خود ذیل این پیمان پایبند است»، و افزود رابطه ایران با آژانس همچنان پرتنش است. اما آسیب وارد شده بود.
با این حال، اکنون طیف گسترده‌ای از مقام‌های ایرانی از خروج دفاع می‌کنند. منوچهر متکی، وزیر امور خارجه پیشین، محسن اراکی، دبیر مجمع تشخیص مصلحت نظام، و بسیاری از نمایندگان مجلس خواستار قرار گرفتن طرحی برای خروج از این پیمان در دستور کار هستند. متکی که در مجلس حضور دارد، حتی مدعی شد اگر خامنه‌ای موافقت کند، هر ۲۹۰ نماینده مجلس طرح خروج از پیمان را امضا خواهند کرد.
پایگاه اصلاح‌طلب رویداد۲۴ نوشت: «مطالبه خروج از NPT دیگر به چند نماینده مجلس محدود نیست» و افزود: «از تریبون نماز جمعه و صداوسیما تا مجمع [تشخیص مصلحت]، آن را بی‌فایده می‌دانند.» رویداد۲۴ احتمالاً در گذشته با خروج مخالفت می‌کرد، اما اکنون لحن دیگری دارد. این رسانه در عوض نسبت به تصمیم شتاب‌زده هشدار می‌دهد و توصیه می‌کند که «اگر قرار است دکترین هسته‌ای ایران تغییر کند»، این تصمیم باید حاصل ملاحظات جدی باشد.
هنوز صداهایی مخالف این مسیر وجود دارد. احمد بخشایش اردستانی، عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس، هشدار داد این اقدام می‌تواند این‌گونه القا کند که ایران به سمت سلاح‌های هسته‌ای می‌رود. در نتیجه، «جامعه بین‌المللی می‌تواند علیه ایران مانور دهد.» علی جنتی، وزیر دولت روحانی که با همه جناح‌ها نزدیک است و فرزند احمد جنتی، روحانی پرنفوذ، است، اظهار داشت: «افرادی که می‌گویند ایران باید از NPT خارج شود، نمی‌دانند این حرف تا چه اندازه خلاف منافع ملی است.» او هشدار داد: «حتی صحبت کردن درباره آن هم اشتباه است و ذاتاً جنگ دیگری را به کشور تحمیل خواهد کرد.»
خبرآنلاین، که به نهادهای امنیتی نزدیک است، هشدار می‌دهد خروج از این پیمان برای ایران پرهزینه خواهد بود، هرچند می‌افزاید این هزینه‌ها شاید به دستاوردش بیارزد. اما نکته مهم این است که یادآور می‌شود سیاست ایران تغییر نکرده است، هرچند تغییرات در سیاست منطقه‌ای می‌تواند به تغییر سیاست ایران در قبال سلاح‌های هسته‌ای بینجامد.
سه متغیر تازه را باید در نظر گرفت. نخست، خامنه‌ای احتیاط پدرش را ندارد؛ دوم، ایران خود را در نتیجه دو جنگ اخیر آسیب‌پذیر می‌بیند، اما در عین حال بازدارندگی آمریکا را پس از ناکامی در کسب پیروزی قاطع، امروز ضعیف‌تر می‌داند؛ سوم، در لایه‌های پایین‌تر از نخبگان حکومتی، افکار به سمت گسترش سلاح هسته‌ای می‌رود. نسل قدیمی که اکنون سکان را در دست دارد، مانند رضایی و عراقچی، هنوز این ایده را تأیید نکرده‌اند، اما ممکن است زیر فشار بقیه نظام ناچار به این کار شوند.
تحلیل‌های میدل ایست فوروم را با ایمیل دریافت کنید: مشترک خبرنامه شوید (به انگلیسی)