هدف تهران: اسرائیل چگونه با خرابکاری، جنگ سایبری، ترور و دیپلماسی پنهان مانع ایران هستهای میشود و خاورمیانهای تازه میسازد
جاناتان اسپایر بر محتوای انجمن خاورمیانه نظارت دارد و سردبیر میدل ایست کوارترلی (Middle East Quarterly) است. آقای اسپایر که روزنامهنگار است، برای جینز اینتلیجنس ریویو (Jane's Intelligence Review) گزارش تهیه میکند، در جروزالم پست ستون مینویسد و از نویسندگان والاستریت ژورنال و د آسترالین (The Australian) است. او بهطور مرتب از سوریه و عراق گزارش میدهد. او مدرک کارشناسی را از مدرسه اقتصاد لندن، کارشناسیارشد را از مدرسه مطالعات شرقی و آفریقایی در لندن و دکتری را از مدرسه اقتصاد لندن گرفته است. او نویسنده دو کتاب است: The Transforming Fire: The Rise of the Israel-Islamist Conflict (آتش دگرگونکننده: ظهور منازعه اسرائیل و اسلامگرایان) (۲۰۱۰) و Days of the Fall: A Reporter’s Journey in the Syria and Iraq Wars (روزهای سقوط: سفر یک خبرنگار در جنگهای سوریه و عراق) (۲۰۱۷).
جنگهای پنهان و تهاجمهای دیپلماتیک اسرائیل
در کتابی تازه، دو خبرنگار مستقر در اسرائیل ترکیبِ عملیات پنهان و دیپلماسی جسورانهای را به تصویر میکشند که در سالهای اخیر مشخصه راهبرد منطقهای اسرائیل بوده است. رویدادهای هفتم اکتبر پرتوی تازه و کمتر ستایشآمیز بر ساختارهای دفاعی اسرائیل افکنده است. اما «هدف تهران» روایتی خوشنگارش و جامع از فصلی مهم در نبرد طولانی اسرائیل برای امنیت و بهرسمیتشناختهشدن در خاورمیانه به دست میدهد.
این کتاب که دو خبرنگار باتجربه مستقر در اسرائیل آن را نوشتهاند، میکوشد نخستین روایت جامع از جنگ پنهان اسرائیل علیه رژیم اسلامگرا در تهران و نیز تهاجم دیپلماتیکی را ارائه کند که همراه این تلاش بوده است. نویسندگان بر این باورند که این دو کارزار را باید بخشی از تلاشی همسان دید؛ تلاشی که در آن توانایی اسرائیل در نشان دادن خود بهعنوان مصممترین و کارآمدترین دشمن جاهطلبیهای ایران در حوزه هستهای و فراتر از آن، به دستاوردهای دیپلماتیک انجامیده است؛ مهمتر از همه در قالب توافقهای ابراهیم که با شماری از کشورهای عربی امضا شد، و نیز در روابط دیگری که هنوز رسمیت نیافتهاند.
نویسندگان در جایگاهی مناسب برای روایت این داستان قرار دارند. یونا جرمی باب (Yonah Jeremy Bob) در دوره اخیر به یکی از تیزبینترین تحلیلگران مسائل اطلاعاتی اسرائیل به زبانهای انگلیسی و عبری بدل شده است. او با شبکه گستردهای از مقامهای اسرائیلی، چه شاغل و چه بازنشسته، در این حوزه در ارتباط است. ایلان اویاتار (Ilan Evyatar) روزنامهنگاری کارکشته اسرائیلی است که در رسانههای انگلیسیزبان مینویسد و نگاهی غنی، ظریف و بهدور از آرمانیسازی به جامعه اسرائیل و نهادهای دفاعی آن دارد.
«هدف تهران» با کشف برنامه هستهای پنهانِ رژیم اسلامگرای تهران و نخستین تلاشهای اسرائیل برای کند کردن و ناکام گذاشتن این برنامه از راه شیوههای مستقیمِ عملیات پنهان آغاز میشود. کتاب دربردارنده تصویرهای زندهای از شخصیت بسیاری از افراد دخیل است، همراه با ارزیابیهای هوشمندانه از انگیزههای آنان. در این زمینه، مئیر داگان، رئیس موساد و ژنرال پیشین، همان کسی معرفی میشود که کارزار سرویس اطلاعات خارجی اسرائیل علیه پروژه هستهای ایران را، به دستور آریل شارون، نخستوزیر وقت، اندکی پس از آشکار شدن این پروژه به راه انداخت.
این کارزار در دوران نخستوزیری ایهود اولمرت، بنیامین نتانیاهو و دورههای کوتاه نفتالی بنت و یائیر لاپید ادامه یافته است. کتاب شامل توصیفهای تفصیلی و صحنهپردازیشده از برخی از شناختهشدهترین عملیات این کارزار است و جزئیاتی ناشناخته را آشکار میکند. دو توصیف که بهویژه برجستهاند و نویسندگان فضای قابلتوجهی به آنها اختصاص دادهاند، یکی سرقت اسناد آرشیو هستهای رژیم در تهران توسط موساد در سال ۲۰۱۸ است و دیگری ترور محسن فخریزاده در جاده آبسرد در ایران در سال ۲۰۲۰.
توصیف هر دو رویداد سرشار از جزئیات جذاب است و با ریتمی برای تأثیر دراماتیک تنظیم شده است. اما هدف نویسندگان صرفاً ارائه روایتی هیجانانگیز نیست. بلکه این رویدادها، و بهویژه سرقت اسناد آرشیو، برای معرفی تز اصلی کتاب به کار گرفته شدهاند؛ یعنی فرآیندی که طی آن کارزار پنهان اسرائیل در خدمت دیپلماسی این کشور در جهان عرب قرار گرفت و برای پیشبرد آن به کار رفت. نویسندگان اشاره میکنند که میان رؤسای پیشین موساد در مورد کارآمدی این فرآیند، ترکیب دقیق عملیات پنهان و دیپلماسی که اسرائیل باید به کار گیرد، و میزانی که کارزار پنهان در عمل ابزاری سودمند یا کافی برای جلوگیری از پیشرفت برنامه هستهای ایران بوده است، اختلافنظر وجود دارد.
در این زمینه، کتاب بهطور جالبی تامیر پاردو، رئیس پیشین موساد، را نماینده مکتبی از دیدگاهها معرفی میکند که نسبت به آنچه اتکای بیش از حد به عملیات مستقیم پنهان علیه توانمندیهای ایران، همراه با کنار گذاشتن یا مخالفت با تلاشهای دیپلماتیک میداند، هشدار میدهد.
در برابر این مکتب فکری، و بهعنوان نمونه رویکردی که دیپلماسی رسمی درباره رژیم ایران را بهشدت کمفایده میداند، اما بر این باور است که عملیات پنهان علیه آن میتواند در جاهای دیگر نتایج دیپلماتیک به بار آورد، یوسی کوهن، رئیس پیشین موساد، قرار دارد. کوهن چهرهای محوری در این روایت است. او در مشارکتی نزدیک با بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر، هم بر بسیاری از جسورانهترین عملیاتهای توصیفشده در این کتاب نظارت داشت و هم در گشایش دیپلماتیک با جهان عرب که در توافقهای ابراهیم در سال ۲۰۲۰ رسمیت یافت، نقشی تعیینکننده ایفا کرد.
تز محوری نویسندگان، آنگونه که مینویسند، این است:
«خاورمیانه امروز بسیار متفاوت است از آنچه در آغاز جنگ موساد علیه ایران، نزدیک به سه دهه پیش، بود. ... توافقهای ابراهیم بزرگترین چنین تفاوتی است. ... این گواهی است بر ترس کشورهای خلیج از تهران ... اما همچنین بر مهارت اسرائیل در پیشبرد همزمان منافعش در دو جبهه مجزا اما مرتبط؛ برقراری صلحی تاریخی با دشمنان پیشین و پیش بردن جنگی سایهوار، تلخ، سرسختانه و پرمخاطره علیه ایران.»
پس آیا نویسندگان در وظیفهای که برگزیدهاند، یعنی بازگویی عملیات موساد «با تمام جزئیات میخکوبکنندهشان» و در عین حال سنجیدن اینکه آیا نتیجه این اقدامات به «پیروزی راهبردی» میانجامد، کامیاب میشوند؟ تا حد زیادی بله. خواننده «هدف تهران» با دانشی بیشتر درباره بازیگران، انگیزهها و بسیاری از جزئیات جنگ پنهان اسرائیل علیه ایران و ثمرات دیپلماتیک آن از کتاب بیرون میآید.
با خواندن کتاب از منظر اسرائیلِ پس از هفتم اکتبر ۲۰۲۳، نمیتوان به این نکته توجه نکرد که دستاوردهایی که کتاب بازگو میکند اکنون سایهای تاریخی و سنگین بر خود دارند؛ یعنی اینکه در حالی که سیاستگذاران و مأموران اطلاعاتی اسرائیل سرگرم اقدامات حیاتی تاکتیکی در جنگ پنهان علیه ایران و جهش بزرگ دیپلماتیکِ توافقهای ابراهیم بودند، همزمان از توجه به برنامهریزی و آمادهسازی تدریجی برای حمله راهبردی از غزه در هفتم اکتبر بازماندند؛ حملهای که نگهبانان و رهبران اسرائیل را کاملاً غافلگیر کرد. این، اما، به روایتی تاریخی تعلق دارد که هنوز باید نوشته شود. چهبسا این روایت نگاه تاریخ به برخی از بازیگران تصویرشده در «هدف تهران» را بهطور چشمگیری تغییر دهد. با این حال، این امر به هیچ روی از ارزش کار نویسندگان نمیکاهد؛ کسانی که روایتی خواندنی، گاه نفسگیر و همواره گیرا از فصلی حیاتی در تاریخ راهبرد، دیپلماسی و جنگ پنهان اسرائیل پدید آوردهاند.