بازی‌های سیاسی ترکیه در سومالی؛ خطر جان گرفتن دوباره الشباب

در ۲۸ سپتامبر ۲۰۲۶، نیروهای وفادار به عبدالعزیز حسن محمد لفتاگارین به مواضع فدرال در بیدوا، مرکز ایالت جنوب غربی سومالی، حمله کردند. شش ماه پیش‌تر، نیروهای فدرالِ نماینده دولت مرکزی در موگادیشو او را از شهر بیرون رانده بودند. او به کنیا رفت، استعفای داوطلبانه را تکذیب کرد و انتقالی را که شیخ آدن محمد نور مادوبه، رئیس پیشین پارلمان فدرال، را بر سر کار آورد نپذیرفت. وقتی لفتاگارین بار دیگر چالش مسلحانه‌اش را از سر گرفت، موگادیشو جنگجویان او را به همکاری با الشبابِ مرتبط با القاعده متهم کرد. اردوگاه او این ادعا را رد کرد و اف-۱۶های ترکیه را به هدف قرار دادن مواضعش متهم دانست. هرچند بر فراز بیدوا جنگنده‌هایی دیده شده‌اند، ترکیه می‌گوید حملات ادعایی را انجام نداده است.

با این حال، آنچه روشن است این است که در منطقه بای در ایالت جنوب غربی نزدیک به ۸۰ زد و خورد میان نیروهای فدرال و نیروهای مخالف رخ داده و تقریباً به همین تعداد نیز حملات جداگانه از سوی الشباب انجام شده است. این وضعیت کمتر نشان می‌دهد که نیروهای مخالف با الشباب کار می‌کنند و بیشتر حاکی از آن است که موگادیشو تمرکزش را بر مخالفان خود گذاشته، حتی در حالی که الشباب همچنان فعال است. در ۱۳ اکتبر، کمیته مبارزه با تأمین مالی تروریسم سومالی، لفتاگارین و ۹ نفر دیگر را به ظن ارتباط با الشباب در فهرست تحریم‌های مالی قرار داد و دارایی‌هایشان را مسدود کرد، اما در اعلامیه‌اش شواهدی ارائه نکرد.

دورتر در شمال، الشباب سرزمین‌هایی را بازپس گرفت که دولت فدرال زمانی آزادسازی‌شان را جشن گرفته بود، هیران و شبیلی میانی در هیرشبیله، یکی از ایالت‌های عضو فدرال در امتداد مسیرهای کشاورزی و حمل‌ونقل در شمال موگادیشو. تا مارس ۲۰۲۶، الشباب بر شهرها و نقاط راهبردی، از جمله عدن یبال، هوادلی، ال‌براف، فیدو و نور دوگله، مسلط شد. در هیرانِ همسایه نیز ماهاس و موقوکوری را دوباره در اختیار گرفت. شورشیانی که جاده‌های اطراف این شهرها را کنترل می‌کنند می‌توانند پادگان‌ها را منزوی کنند، از تجارت مالیات بگیرند و جوامع محلی را بترسانند، بی‌آنکه هر مرکز اداریِ هر منطقه را اشغال کنند. از بسیاری جهات، این بازپخش شورش طالبان در افغانستان است. برای غیرنظامیان، هزینه بلافاصله خود را نشان می‌دهد: آوارگی دوباره، اختلال در بازارها و ترس از تلافی به‌خاطر همکاری با نیروهای دولتی.

عقب‌نشینی دولت این ماه هم ادامه یافته است. در سال ۲۰۲۲، جنگجویان خاوادله [هوادله] به سازمان‌دهی ماعویسلی کمک کردند. کشاورزان و چوپانان در برابر اخاذی جهادی‌ها به ارتش ملی فدرال سومالی پیوستند. معامله‌شان ساده بود: به بازپس‌گیری روستای خود کمک کنید و دولت هم به حفظ آن کمک خواهد کرد. با این حال، در هفته نخست اکتبر گزارش شد برخی از بزرگان خاوادله با الشباب به تفاهمی رسیده‌اند که فعالیت شبه‌نظامیان قبیله‌محور ماعویسلی، که عملاً معادل گارد ملی در سومالی مرکزی‌اند، را در جوامعشان محدود می‌کند. حتی اگر بر سر چنین اقدامی اجماعی وجود نداشته باشد، همین واقعیت که بزرگان سنتی آن را در نظر گرفته‌اند باید تحلیلگران امنیتی را نگران کند. سپس در ۹ اکتبر، درگیری‌ها در اطراف هیس در هیران آغاز شد. گزارش‌های محلی می‌گفتند الشباب پس از عقب‌نشینی نیروهای فدرال شهر را تصرف کرده است، هرچند روشن نیست توانسته باشند آن را نگه دارند.

با گسترش ناآرامی به سمت بیدوا، سومین شهر بزرگ سومالی، ممکن است ترکیه به‌زودی به درگیری مستقیم کشیده شود. ترکیه در امنیت سومالی سرمایه‌گذاری سنگینی کرده است. مربیان و تجهیزاتش از ارتش ملی پشتیبانی می‌کنند و سه فروند اف-۱۶ ترکیه در ماه آوریل بر فراز موگادیشو پرواز کردند و استقرارشان را تأیید کردند. آنکارا همچنین در اکتشاف نفت فراساحلی منافع دارد و برای ساخت یک پایگاه پرتاب فضاییِ ساحلی برنامه‌ریزی کرده است. این سرمایه‌گذاری‌ها علاقه ترکیه به تأمین امنیت سومالی را توضیح می‌دهند، اما ثابت نمی‌کنند که هر مخالفِ حسن شیخ محمود، رئیس‌جمهور، جهادی است.

اگر ترکیه بدون توجیه ضدتروریستیِ مستند از هواپیما علیه مخالفان منطقه‌ای استفاده کند، آنکارا ممکن است جوامعی را از خود براند که همکاری‌شان برای شکست الشباب ضروری است. جوامعی که با تهاجم‌های دولتی روبه‌رو می‌شوند، ممکن است به‌جای آنکه آن را حمایت از دولت ببینند، احساس کنند یک متحد خارجی در حالی که شورش دوباره زمین پس می‌گیرد، جانب یکی از طرف‌ها را گرفته است.

واشینگتن دلایلی دارد که بر این تمایز پافشاری کند، زیرا سازمان ملل در حال کاهش تدریجی پشتیبانی لجستیکی از نیروهای حافظ صلح اتحادیه آفریقا است. جنگی دیگر میان دولت فدرال و ایالت‌ها، هماهنگی ضدتروریستی را دشوارتر خواهد کرد، آن هم درست زمانی که حمایت خارجی با عدم قطعیت روبه‌روست و انتخاباتِ به تعویق افتاده رئیس‌جمهور از مشروعیت او می‌کاهد. ایالات متحده باید به دنبال تضمین‌هایی باشد که هواپیماهای ترکیه بدون مبانی ضدتروریستیِ مستند و تأییدشده به‌طور مستقل، علیه مخالفان سیاسی سومالیایی به کار گرفته نشوند. کمک‌های اطلاعاتی و نظامی آمریکا باید همچنان متوجه الشباب بماند، نه رقیبان سیاسی حسن شیخ محمود.